АХАН ДҮҮСИЙН ДУУ



Сайхан хүмүүн

Өнгө чинь гурван хаврын тоорын цэцэг мэт
Үс чинь есөн намрын сүмэн өвс адил
Үсийн хар эгнэгт бэхсийн харыг даран чадаад
Үнэн улаан яахин түүний уруулын улааныг гүйцмүй.
 Ванчинбалын Гүлранс


Намарт уйтгарлав

Намрын салхин биеийг үлээхүйеэ сэтгэл санаа уярмуй,
Найргүй хүйтэн сарны гэрэлд гагц бие жихүүн.
Нар шингэн зул мандахуйяа чиний мөрөөдөх цаг
Навч хийсэж цэцэг зулгайрхуйяа миний санах үе.


Хос уянга

Ургамал үүл үл өтлөх бөгөөтөл 
Цасны учир толгой цаймуй
Урсгал усан зовлон үгүй атал
Салхины шалтгаанаа царай атирмуй.
Ванчинбалын Гүнначүг



Намарт гунив

Намрын өвс цэнхэр бөгөөд намрын өвс хувхай
Намрын зул будангуй болоод намрын шөнө урт
Намрын гэгээвчинд өнгийн үзвээс намар юунаа төгсөх,
Намрын хур, намрын салхинаа үнэхээр юутай гунилтай.
Ванчинбалын Сүнвэйданзан


Дорно салхин хийстүгэй

Өглөөн жихүүн ханцуйнд нэвтэрвэй,
Өрөөний хоовонд гараа хөлчөөмүй.
Үүрэглэн унтсанаар зажны үс садарвай,
Өөрөө босож толийн хайрцгийг хаамуй.

Охид оо, охид, өндөр үүдийг түргэн хаа,
Өргөн замыг алгуур дэлгэ.
Үзэсгэлэн хөнгөн эрвээхэй хэний тул ийнхүү хэрээсгийг тойрмуй,
Өргүү балмад зөгий юуны учир бас цонхыг дэлдмүй.

Өнгөрөх дорно салхи өөрийн дураар хийстүгэй,
Өнгөрөх дорно салхи өөрийн дураар хийстүгэй.



Чиглэрсэн сэтгэл

Эгшиг аялгууг мэдэх нөхөр үед юутай чухаг
Элэгсэг халуун чигч сэтгэлийг хэн олж мэдмүй?
Эртний байдлыг дуурайхын учир эгэл ардад элэглэгдмуй,
Энгийн занг жигшиснээр олон хүмүүнээ зэвүүрхэгдмүй.
Эх эцэст нэгэн адилаар үл халагчдыг эрвээс
Эсрэх хөхөрсөн уулнаас өөр нөхөр үгүй.
Үүнээс хойш санаа шуудаж бийр зуруулаа хэмхчээд
Өвчүү доторх шүлэг уянгыг сүүдрийн зүг хийсгэсүгэй.
Ванчинбалын Инжинаш

БҮЖЭЭГИЙН ДАВТАЛТУУД...




* * *
Жижигхэн саарал хотод 
Цас бударнам
Жирийн л нэг арваннэгдүгээр сарын үдэш
Өсгийд минь гишгэгдсэн 
Намрын энэ навч
Гуниггүй, инээмсэглэн нойрсож буйд итгэнэм
Хуучин гудамжны танил байшингууд
Худалдааны жижигхэн асар
Тамхи зардаг эмэгтэйн дулаахан гар
Танил залуугийн бүдэгхэн гуниг
Автобусны арын суудал дээр би
Бурханы хүүхдүүдийг ажнам
Ave Maria чихэнд минь үлгэр шивнэнэ...
Жижигхэн саарал хотод 
Цас бударнам
Жирийн л нэг арваннэгдүгээр сарын үдэш

2011.11.11



* * *
Навчин нулимстай хотдоо одоо ч амьдарсаар байгаа
Намайг чи минь санаж байгаа юу?
Худал бүхнийг үнэн гэж цаг хугацаа руу би 
Хоолойгоо сөөтөл хашгичин зогсоод л байгаа
Тэсээд л байгаа, тэр инээмсэглэлийг чинь төсөөлөн бодоод
Тэнгэрийг алгандаа багтаадаг хэвээрээ байгаа
Амьдрах хүсэл төрөхгүй, хов хоосны туйлтай нэгддэг
Амьдрах шунал өдөөх-аялгуут хорыг залгилсаар л байгаа
Урьдын юм бүхэн л хэвээрээ байгаа, урах дуртай
Урагдах дуртай, уйтгарлах дуртай ч хэвээрээ байгаа
Өд сөдөнд минь наалдсан өчигдрийг сэгсэрч унагаалгүй
Өөрийнхөөрөө шаналж, гунихдаа ч дурласаар л байгаа
Чиний хайрладаг эгшиглэнт бүрэнхийг энгэртээ хадгалсаар байгаа
Чиний минь зурж өгсөн далавчтай нүд л харин...

2012.07.24



* * *
Тэр зам дээр сүүдэр нь шувууны дүрстэй улиас байдагсан
Тэндээс гунигт жигүүртэн далавчаа зүсэн нисдэгсэн
Тэнгэр л өдийг эсгэж, газарт унагаж зүрхэлдэгсэн
Тэсэлгүй харанхуй хүртэл нүдээ тас аньдагсан...
Урт цувтай бүрх малгайтай, үнэнээ нуучихсан хүмүүс мэт
Учиргүй адилхан сүүдэртэй саглагар моддоос сүрхийн нисэх
Жигүүртэн бүрийн хоолой нарны хүмүүст дуугаа дуулдагсан
Жир бусын өнөөх улиас л сарны гэрлийг хүлээн суудагсан
Түүний цээжин дээр хэн нэгэн ганцаардал гэдэг үгийг
Гаргацгүй сийлж өгөөд хаа нэг тийшээ одсон гэдгийг
Тэр модны хуучин сорви үзгэнд минь шивнэчихээд
Тэгээд хаврыг хашгиран сэрээдэг байсан
Сүүдэр нь шувууны дүрстэй улиас байдагсан
Сүүлчийн гунигт жигүүртэн л далавчаа зүсэн нисдэгсэн

2012.09.12





Яруу найрагч Э.Бүжинлхамын 
"Намрыг мартагсад" шүлгийн ном.
37, 79, 98 дугаар талд буй.

...Буй бүхний эхлэл мэт чимээгүй ирсэн.



Цасанд хучигдсан эл хуль цэцэрлэгт
Цагаас урьтан хаврыг бид авчирлаа.
Цайлган инээмсэглэлийг чинь би олзолж
Цаг хугацааны дэлгэцэнд буулгаж үлдээлээ.
Чиний үнсэлт хавар мэт мансуурам.
Чиний ааль хавар мэт уяхан.
Бидэн хоёрын зам дээр ийм л нарлаг өдөр
Буй бүхний эхлэл мэт чимээгүй ирсэн.
Хайр, энхрийлэл, амраглалыг чи надад бэлэглэж
Хариуд нь тийм гэрэлт өдрүүдийг хүссэнээрээ ав даа.

2003.2.8



ЕРТӨНЦ АВГАЙН ЖАМ



ЕРТӨНЦ АВГАЙН ЖАМ


Ертөнц авгай чамдаа
Ерийн наадам наадсу.
Солио зант чамд минь
Сонин юм үгүй шив.
Нэрэлхдэг чамдаа
Нэгэн цол өргөе...

Ахсыг нэрэлхүүлсэн
Алиа зант ертөнц
Багачуудыг бачимдуулсан 
Балай зант ертөнц.

Үзсээр байтал үгүй болох
Үнэхээр худалч ертөнц
Санасаар байтал үгүй болох
Самуун мунхаг ертөнц.

Унтаж гээд барагдахгүй
Ухаангүй нойрмог ертөнц
Алж идэж гээд энэрэхгүй
Адаг мангас ертөнц. 

Эртнээс нааш ханилавч
Элэг буруут ертөнц
Цөхрөлтгүй шамдуулах
Чөтгөр хөлт ертөнц.

Гэмээ нуугаад нэрэлхэх
Гэдсэндээ бадганат ертөнц
Ертөнц авгай чамдаа
Ерийн зугаа барису. 

Аяа, хөөрхий минь ээ. 
Өгснийхөө сүүлээр заавал авдаг
Өртөг талгүй ертөнц
Өндрийн эцэст магад нураах 
Өнчрүүлэгч зант ертөнц

Амрагласны эцэст дайсан болох
Албин хэнээт ертөнц
Ханилсны эцэст хагацал ирэх 
Хар хортой ертөнц. 

Барайж торойж үзэгдэвч
Батгүй урвагч ертөнц
Зүйл бүрээр хувирах
Зүүднээс цаашгүй ертөнц

Ертөнц авгай, чи минь
Нээрэн сайхан гэж санана уу.
Согтуу би чинь чөлөөндөө
Сонин домог барьсуу. 
[Говийн тэмээ мэт сэвс цацсан бүлэг]

"УНАЛТ..."


Шоронгийн хувцас хэдэрч тоглосон ч чамд минь зохино
Шорвог үгэнд сэтгэл үхсэн ч, зүрх чинь цохилно
Шоолж тэнсэх харцанд гоо үзэсгэлэн ээдэрч
Шороо мэт гомдлоор цээж дүүрэхэд
Шивнэж хэлсэн үгсийн чандруу
Шил мэт дотроос хатгана
Зөөлөн нь хатуугаа элээх орчлон ч
Зөөллөж чи эс барна
Зөрөн одсон зөрөг замууд
Зөн совин мэт тэртээд алсарна
Аяа, тэр алсын алс,
Алс орноос.., анин шаналах...,
Аягандаа уурших.., нулимс үнэртэнэ...
...Нулимсны халуунд сэтгэл норж
Нуран унахдаа ч.., дуун үгүй.


2012.11.19
Баатар хот

ЭЭДРЭЭНИЙ ЭЦЭСТ


           Энэ их ороолцолдоон ээдрээний эцэст ертөнц нэг зөв шугаманд орох юм шиг ямар гэнэнээр бодож яваа вэ? Гэтэл нас нэмэгдэх тусам улам улмаар “ээдэрдэг” гэдгийг одоо л ойлгож эхлээд байна. Тийм л ээдрээтэй өдөр хоногуудын дунд би гар утасныхаа жагсаалтаас “БИЛГЭЭ БАГШ” гэдэг нэр, дугаарыг устгалаа. Одоо түүнтэй утсаар холбогдож, амар мэндийн асуудаг, хааяахан ном соёлын газруудад тааралддаг учрал тохиолдлууд дууслаа. Өнгөрсөн бүхэн эргэж ирэхгүйн гунигаас илүү өнөөдөр би нисэн одсон хүмүүсийн нэрийг утасны дугаартай нь арилгавч өөр өдөр намайг нисэн одоход үлдэгсэд миний нэр, дугаарыг арилгах болно гэсэн сонин бодол толгойд эргэлдэнэ. 
Өмнө нь ийм нэг зохиол, эсвэл бодол эргэцүүлэл хаа нэгтээ уншиж байсан санагдахад л хамгийн түрүүнд Жагдалын Лхагва гэдэг нэр харван орж ирэх нь гайхмаар. Түүнээс өөр хэн ийм хачин мэдрэмжийг олж, тээж, төрүүлэх билээ гэж бат итгэлтэйгээр бодоход Монголын уран зохиолын орон зай улам бүр хоосроод, түүнийг дүүргэх чадалтан улам бүр хоргодсоор байгаа мэт санагдана. Чухамдаа ЖАГДАЛЫН ЛХАГВА гэдэг энэ дуу шиг, эсвэл шүлэг шиг нэр намайг тэр хүнтэй анх үг солилцуулсан билээ. Учир нь их л холоос харж явсан хүн маань ойртон ирж “Чи Жагдалын Лхагвааг их уншсан юм,аа” хэмээн шууд асууж билээ. Надад “тийм, ээ” гэхээс өөр үг олдоогүй юмсан. Удалгүй жаахан сэхээ авч “та яаж мэдээв” гэхэд минь их л нухацтайгаар “чиний үгүүллэгүүд төстэй юм” гэж билээ. Тэр үед энэ” төстэй” гэдэг үг надад “адилхан” гэж огт сонсогдоогүй юм. Харин ч “түүний үгүүллэгүүд шиг гайхамшигтай юм” мэтээр сонсогдсон санагдана. Баярлаж хөөрсөн сэтгэл минь багтаж ядахдаа “таны “Арван хөрөг”” шиг ном бичих юмсан” хэмээн зүрхлэн асуусан билээ. Харин энэ удаад тэр юу ч дуугаралгүй урд явсан хоёр хүнтэй зэрэгцээд элдвийг ярьсаар цааш одов. Гэвч надаас түүний үлдээсэн “баяр хөөр” салахгүй байлаа. 


Харин тэр хүн тийм ч олон хүнд “баяр хөөр” үлдээдэг нэгэн биш гэдгийг өмнө нь би мэддэг байв. Номын их багш минь нэг удаа” одоо та нар дотроос ясны сайн шүүмжлэгч нар төрөх ёстой. Бидний үед энэ Билигсайхан үнэхээр толгой хяргадаг байсан юм. Түүнийг тэрхэн үедээ “муу Билигсайхан” гэдэг байсан ч одоо санахад биднийг ямар ихээр хурцлаж байж вэ? гэж боддог юм” гэсэнсэн. Энэ л хэдэн үгүүлбэр магадгүй бусдын амнаас түүний тухай сонссон анхны үг байх. Хурцалдаг Билигсайхан, зариманд нь “баяр хөөр” үлдээдэг Билигсайхан. Хоёр өөр хүн ч юм шиг санагддаг байв. Хоёр өөр хүн мэт байсан ч байх. Тэгээд ч сайн дурын урлан оролдогч биш мэргэжлийн шүүмжлэгч хүний зам мөр үүнээс өөр ямар ч байх билээ.

...Аяа, тэр догшин цаг хугацаа...



Сайтар чагнаж чадвал
Эл дүлий нам гүмээс ч
Сайн сайхны дуу хоолойг 
Олж сонсож болно
Сайн сайхны түгээмэл чанарыг олоод
Сайтар тордож чадвал үнэ цэнээ олно
Ахуй бие хэмээх зүрх сэтгэлийн эдлэнг 
Адгуусны жим дээр төөрүүлж орхичихоод
Аз жаргалын тухай алмайран мөрөөдөж явсан 
Аяа, тэр догшин цаг хугацааг
Амдаж очоод, амгайвчилж
"Амгалангийн хашаа"-нд хорьж орхиод
Сайтар хичээж чадвал
Эл дүлий орчлонд
Сайн сайхны үр тарих 
Орон зай олдоно.


2012.09.17
Улаанбаатар

Эс тэгвээс чи нисчих гээд байгаа юм шиг...



БАЯРТАЙ ГЭСЭН ҮГНИЙ АРД


Баяртай гэсэн үгний ард чиний захиан дээр
Нэрээ бичив, гарын үсгээ татав
Эс тэгвээс чи нисчих гээд байгаа юм шиг
Эс тэгвээс чамайг үргээчих гээд байгаа юм шиг
Захианаас чинь, хүйтэн сэтгэлээс чинь
Зүрхнийхээ нууцыг гаргаад хаячих юм шиг
Гарын үсгээ татав. 

Шүлгийнхээ ард, хайртай гэдэг үгийн ард
Нэрээ бичив, гарын үсгээ татав
Эс тэгвээс чамайг мартчих гээд байгаа юм шиг
Эс тэгвээс чамд мартагдчих гээд байгаа юм шиг
Хайрын шүлэг минь дахин төрөхгүй юм шиг
Хайртай чамайгаа дахин харахгүй юм шиг
Миний залуу нас алга болчих юм шиг
Чиний залуу нас алга болчих юм шиг
Гарын үсгээ татав.  






Яруу найрагч Д.ГАНЧИМЭГ
"Үзэгнийхээ үзүүрээр өөрийгөө зурж" /2011/ ном
13 дугаар талд буй. 

...Энд шүлэг зохиож, мод тариад ч нэмэргүй...




ГУНИГТАЙ ШҮЛЭГ

Бороон дунд бүжиглэх хүслээ хэлэхэд чинь
Гадаа намар цаг, жихүүн бороо хоёр чамайг хүлээсэн
Бодолгүйгээр дотуур хувцас, торгон цамцаа өмсөж
Юу ч хэлэлгүйгээр гэрээс гарахад чинь би юу ч бодож амжаагүй
Дэрсэн малгайтын адал явдал мэт
Хөөр төрүүлэм, хором мөч минь
Дэргэд минь чамайг байсныг ч мартаад
Өөр зүгт алгуурхан харсан шүү
Цэлгэр танхимийн голд шүлсээ залгин ганцаар зогсох шиг
Цээж минь нэг л хөндий болсныг гэнэт мэдрэх хүртэл
Хүйтэн дусал дунд бүжиглэхэд хөгжим яаж эгшиглэдэгийг
Хөл алдам, сөхөрч унам хоосон цээжнээсээ сонсох шиг
"Намайг авахаар намар ирлээ..." гэх дуун мэт
Надаас үлдэх юм бүхнийг тавиланд нь тэр даатгажээ
Эргэж харах, эгцэлж ширтэх харц бүхнийг минь эрхшээж
Энд шүлэг зохиож, мод тариад ч нэмэргүй гэж эмгэнэн хэллээ

2011




Яруу найрагч Төмөрбаатарын ЕСӨН-ЭРДЭНЭ
"ШИНЭ ҮНЭР" ном
60 дугаар талд буй

...Хорвоо дээр бид зовох гэж ирдэг юм...



Дэлхийн минь амьдрал зовлонгийн түүх юм
Дээшээ харвал тэнгэр минь хол цэлийнэ.
Дээлтэй хүний үр газрын дээр бөртийнө. 
Дэлхий дээр бид зовох гэж ирдэг юм. 

Нажидаа эдэлж дуусаад буцаад явдаг юм. 
Наран хорвоогийн найранд эргүүлээд илгээдэг юм. 
Нанчид хүртэж, наалинхайд дурлавч ханахгүй
Намрын намарт уйтгар гунигт автдаг юм.

Хорвоо дээр бид зовох гэж ирдэг юм
Хонгор минь эхлээд хайрлана, дараа нь үзэн ядна. 
Эхлээд бал шиг амттай амьдрал, эцэстээ цөс шиг гашуун
Эхнэртээ чи өнөөдөр бурхан, маргааш чөтгөр болно...

Орчлон дээр бид буцах гэж ирдэг юм
Орь нас, хайр хүсэл, үнэн худлыг танин мэдээд
Биет бүхэн мөхөж утга учраа алдахад
"Би" үгүй гэдгээ ойлгоод буцах гэж ирдэг юм.

Ертөнцийн амьдрал гунигийн түүх юм
Ерөөл бус, хараал ихийг сонсдог юм.
Тэргүүнээ гудайлган ододын өмнө мэхийн ёслоё
Тэвэрт багтамгүй улиасны сүүдэрт амран хэвтэе!



Яруу найрагч О.ДАШБАЛБАР
"Цаг хугацааны гуниг буюу орон зай дахь дүрсүүд" ном.
35-36 дугаар тал.

Ж.ОСОРЖИН ахынхаа гэгээн дурсгалд




Анхны цастай хамт
Амьдралаас та явчихлаа
Агаар мандалаас ангижирч буй
Сүнсний дууг сонсмуу

Зовлонд ханасан ертөнцийн 
Зовхин дээр зогсоод
Зоргоор эрийн дууг
Таньтай хоршин дуулмуу

Цахилан цахилсаар анхны бороо
Цайдмыг цэцэглүүлж, цамц норгож ирнэ
Цагаа түлхсээр би урьдынхаараа
Цайлган үгийг тань мартаж амьдарна

Амьдрал гэдэг мартаж чадсан
Аньсгаа ширгэтэл уйлж чадсан
Аргадан бас дуулж чадсан
Аугаа ялагчийн ялагдал билээ. 


2012.10.12
Баатар хот.

НӨХӨДДӨӨ БИЧСЭН ЗАХИДАЛ



Эрхэм анд Цэцэгмаагийн ЭНХБОЛД өмнийн их говьд ажиллаж амьдарч буй билээ. Их утга зохиол хэмээх  мөрний урсгалд хайрдан зогссон том хөлөг онгоцгүй ч гэлээ, сал, завь юуханыг аялуулан ядаж яваа нэгэн үеийнхэндээ хандаж тэрбээр захидал бичжээ. 



Баруун гар талаас яруу найрагч Э.Энхболд (W), С.Начин,  Ц.Энхболд (B) нар 



* * *

Сайн байцгаана уу? Эрхэм дотнын анд нөхөд минь. Та бүгдийн үзэг ухаан хоёрын ундарга арвин биз дээ. Би сайн. Баруун гар минь үзэг барихаас баахан халширдаг болсон. Бөх болдог хүн гэж ноцолдож байгаад зүүн гараа гэмтээсэн. Гараа гэмтээснээс хойш гар гэгч ямар үнэ цэнэтэй эрхтэн болохыг бага ч болов ухаарч байна. Хэрэв хоёуланг нь гэмтээсэн бол тэлээг минь хэн тайлж, товчийг минь хэн мулталж, эрхтэнг минь хэн гаргаж, илүүдэл шингэнээ гадагшлуулахад минь хэн туслах байсныг бүү мэд. Тийм хүн олдох ч үгүй биз.

Өргөн уудам өмнийн их говьд үгүйлэн санаж байгаа зүйл гэвэл та нөхөдийн олон өнгийн харц олон өнгийн үг нэл авир араншин... Хааяахан халамцуухан дүр төрхийг чинь төсөөлөн суухдаа тэд минь халбага фивоны ард хачин их асч байгаа даа. Хамт жаахан суухсан гэж харамсангуй бодох юм. Зайлуул миний муу сайн андууд эрүүлдээ ч согтуу явдаг эвлэрэхээс ч өөр аргагүй хачин хувь тавилантай улс даа.

Бүргэд газраас хөөрөх мэт
Бугуйл гараас алдуурах мэт
Эрэмгий догшин андууд минь
Эд эсээ шатаж дуустал энэ цаг үеийн тэргүүн шүлэгчид бид гэж цээжээ дэлдэж өөрсдөөс нь өндөр амьтад энэ орчлонд үгүй мэт омогшиж онгирч явна уу?

Асуулт 1: Арслан шиг архирах дуу чинь хаана хүрээ вэ андууд минь. Хаана ч хүрээгүй, хаана явсан ч залуу яруу найрагчдыг хэн ч танихгүй, мэдэхгүй тэдний ном зохиол үзэгдэж, харагдаагүй. Энэ хэрээр ард түмэн улиг домог болтол уншигддаг ганц нэг шүлгээр л яруу найрагийг төсөөлөн бодож түүнээс цааш ойлгож сэтгэж мэдрэхээ байсан. Үүний тод илрэлийг хуруу даран тоолсон ч болно. Болор цомоос хүмүүс залхаж, Утгын чимгээс уйддаг болсон нь түүнтэй холбоотой. Жилдээ ганц болдог наадмууд нь эзнээ олохгүй болохоор уйдаж залхахаас ч яах билээ. Сэтгэл дундуур зүйлдээ хүн итгэл үнэмшлээ өгч түүнээс гоо сайхны таашаал хүртэж чадахгүй нь лавтай. Ийм байдлыг бид зүгээр л хараад суугаад байх уу? Өөрсдийнхөө өчүүхэн ч хөндийрч үл чадах энэ ариухан зүйлээ бусадтай нийлээд муулах уу. Хэлгүй юм шиг хэдий болтол тэвчих вэ? Бидний дуу хаана ч хүрээгүй. Нийслэл хотод хамгийн ойрхон Төв аймгийн номын санчаас хэн нэгнийх нь нэрийг дурьдаад асуугаад үзээрэй. Тийм яруу найрагч битгий хэл тийм хүн байдаг юм уу гэж өөдөөс чинь асууна. Гэтэл 21 аймгийн цаана нь хэдэн сум байгаа билээ бүх номын санч нэгийг нь мэдэхгүй Тэгэхээр бид хийсэн бүтээснээ хэнд ч хүргэж чадаагүй байна гэсэн үг. Өнгөрсөн он жилүүдийг бид юуны төлөө юуг хийж бүтээх гэж үзэг цаас хэрэлдүүлсэн юм бэ? Жаахан ч гэсэн ахиц дэвшил гарсан баймаар юм. Гэтэл тэр хэнд ч хүрээгүй нь дэндүү харамсалтай. Бид нэгнийхээ дунд амьдраад л нэгнийхээ дунд орчлонг орхих нь. Юу ч хийж чадахгүй байгаа юм бол бүгд үзгээ тавиад, Монголын утга зохиолд залгамж халаа үе байхгүй гэж зарлах уу? Эсвэл бид хийж бүтээж чадаж байна гэдгээ нэгэндээ бус нийтэд хүргэх үү?

Нэг суманд номын сангаар эргэлдэж шинэ соргог ном зохиол унших юмсан гэсэн хүсэл эрмэлзэлтэй хүн багаар бодоход зуу буй. Нэг аймагт зохиолын амт шимтээр ангаж цангаж эрж хайж явдаг хүмүүс 200-300 бий. Нийт хэдэн аймаг хэдэн сум байгаа билээ бодоод үз. Тэдний оюуны эрэлт хэрэгцээг хангаж чадахгүй байж хүмүүсийн утга зохиолд хандах хандлагыг утга зохиолын үнэлэмжийг сайжруулна өөрчлөнө гэдэг үлгэр. Энэ эрэлт хэрэгцээг дээд зэргээр хангаж чадаж байж л уран зохиолын үнэ цэнэ мөн чанарыг өндөрт өргөж чадна. Хангаж чадаагүй цагт эцэс төгсгөлгүй шоу үргэлжилж, эцэс төгсгөлгүй уран зохиолоос хүмүүс хөндийрсөөр л байх болно. Үнэхээр урлагийн бүтээл бүтээж чадаж л байгаа бол тэд ойлгоно мэдрэнэ хүндэтгэнэ бишрэнэ. Сонгодог урлагийг хэн ч ойлгохгүй сэтгэлгээний гайхамшигийг хэн ч тайлан таашаахгүй гэх өрөвдөлтэй үгээр өөрийгөө халхалах хүн байхгүй гэж найдъя. Харин ч ойлгохгүй байх тусам нь ойртуулж дөхүүлж өгөх хэрэгтэй “БИД МОНГОЛ ХҮНИЙ САРУУЛ УХААНД ИТГЭХ ЁСТОЙ”. Хэрэв бид зөв замаар явж байгаадаа итгэлтэй байгаа бол өмнө нь дэлгээд үзвэл унших л болно мэдрэх л болно.

Асуулт 2: Бид өөрсдийнхөө төлөө юу хийсэн бэ? Манай үеийнхнийг утгын их мөрөн рүү усанд хошуурсан мал шиг орж ирэхэд өмнө нь явсан дөрвөн нүдтэй хоточ банхар бол П. Батхуяг. Нүднийхээ шилээ долоовор хуруугаар өөд нь түлхэж, хэнийг нь ч юм шүлгээ уншихад өөд нь түлхсэн шилээ албаар уруу нь дарж, их элсэн дундаас эрдэнэ хайж буй аятай нүдээ сүүмэлзүүлэн өлөлзөж суухдаа, хэн бүхнийг зүрх сэтгэлээсээ сонсож, Монголын утга зохиолд гялтаах мөр хэн нь унших болдоо гэж битүүхэн хүлээж суусан. Гялтаалгахын төлөө тэр өөрийн чадах хэмжээнд санаачилсан сэдсэн. Нэг үгээр бол тэр хийдгээ хийсэн. Одоо хэн нь юу хийж хэрхэн хаашаа зүглэж буйг нь хараад л чимээгүйхэн сууж байхад л хангалттай. Буцаад тэднийхээ дунд хэт их хутгалдаж нялцганаж болохгүй. Банхар банхараараа үлдэх зам тэр. Бид нэг үеэ бодоход буйр сууж булчин чангарсан. Хэвлэл мэдээллийн салбарт ихэнх нь ажиллаж байна. Юм хийе гэвэл бидэнд бүхий л боломж бололцоо нь байгаа. Бид бүхнээс илүү хүмүүст хүргэх гэснээ хүргэж чадна. Боловсролын буруу тогтолцоо, бохир нийгэм, бодит байдлыг өөрчилөхөд бид хувь нэмрээ хангалттай оруулж чадна. Эс тэгвээс нэгнийхээ дунд л амьдарч өөрсдийгөө тунхагласан өрөвдөлтэй чигээрээ л дуусна.

Ийм л байх ёстой юм байлгүй гэж эвлэрлэгүй тугаа өргөөд мордоцгоо. Андууд аа!!!
Хүн төрлөхтний хосгүй гайхамшиг нь оюун ухаан гэдэгт хүн бүр санал нийлдэг. Тэгсэн атлаа оюун ухаанаараа бүтээсэн үгийн урлаг манайд ямар ч үнэ цэнэгүй, бусад нь үнэлэгдэх ёстой үнэлэмжээрээ үнэлэгддэг гэж хэлж болно. Мужаан хүн нэг ор хийгээд хэдээр зардаг билээ. Нэг үгүүллэг бичээд сонинд хэдээр тавьдаг билээ. Нэг дууны үг бичихэд дуучин нь үгэнд чинь ая хийлгэсэн эсвэл хөгжмийн зохиолч нь үгэнд чинь ая хийсэн надад тэдэн төгрөг өг гэж нэхдэг өрөвдөлтөй нийгэм орчинд бид амьдарч байна. Бид тийм үнэ цэнэгүй зүйлийн төлөө цаг зав оюун бодлоо чилээж суудаг уу гэж бодохоор уур хүрмээр бүр боож үхмээр... Бичснээ бусдад үнэлүүлж чаддаггүй болохоороо л бид хамгийн ядуу буурай нь болж хоцордог. Гэтэл өнөөх дуучин нь нэг хүлээн авалтанд очиж дуулахдаа доод зах нь хэдэн төгрөгөөр дуулдаг билээ. Үгийг нь бичсэн хүнд хувь ноогддог уу? Бид арчаагүй байгаа учраас л ашиглуулж, бид арчаагүй байгаа учраас л арчаагүй амьдарч байгаа юм шиг... Үг байхгүй зохиол байхгүй бол тэд хэн бэ? Хүн болгонд л хангалуун амьдрахыг боддог хийж бүтээснээ үнэлүүлэхийг боддог, хийж бүтээснээрээ бусдаас дор явах учиргүй улс зохиолчид. Бид нэгдэж чадвал дархлаагаа тогтоож чадна. Бид өөрсдийнхөө төлөө юу ч хийж чадаагүй байж болно. Одоо заавал чадах хэрэгтэй. Амттай амин сүнстэй зүйл хийж байгаа бол хүмүүст түүнийгээ амтлуулж амин сүнсийг нь харуулах ёстой. Тэгэж л байж хүмүүс ходоодоо хооллодог шиг тархиа хооллохдоо гар татахаа болино. Тэгэж л байж талхныхаа мөнгөнөөс харамлахгүй ном зохиол худалдаж авч чаддаг болно. Яагаад зохиолчид ядуу буурай байх ёстой гэж. Яагаад хэд ядан жил бичиж туурвиснаа гурван зуухан хувь хэвлүүлж нэгэндээ тараах ёстой гэж. Яагаад зохиолчид ном зохиолоо хэдэн мянгаар хэвлүүлж хүссэн газраа хүргэх гэсэн хүндээ хүргэх бядгүй явах ёстой гэж...

Манай нутаг миний төрж өссөн тосгон нийслэл хотоос 1500 орчим км зайд оршдог. Төрсөн тосгоноос цааш 80км яваад Хятад Монголын хилийн зааг бий. Намайг дөнгөн данган уншиж сурч байхад манай гэрт зохиолчдын зохиол бүтээл их очдог байсан. Тухайн үед хүмүүс номыг маш их уншдаг байсан ч болно. Би зургаа долоо насандаа л Б. Лхагвасүрэнгийн “Уянгын тойрог” шүлгийг уншаад бага насандаа бага насаа төсөөлөн бодож, дараа нь дахин уншихдаа нэг л өвөрмөц хөг аялгууг тэр шүлгэнээс мэдэрч Т.Очирхүүгийн чулууны тухай шүлгүүдийг цээжилж бусдад уншиж урам зориг авч байхдаа л яруу найрагч болох хүсэл тэмүүлэлд автаж Ц. Түмэнбаярын “Өндгөн чулууны домог”-ийг уншаад надад тийм чулуу олдох болов уу хэмээн гэнэхнээр төсөөлөн орлио тэмээтэй хүн ирэхэд жигтээхэн их ажиглан хардаг байсан минь санагдана. Энэ бүгдийг юуны учир тусгав гэдгийг та бүгд бараг гадарлаа биз дээ. Хэрэв тэр алс баруун хязгаарт тэдгээр ном зохиол очоогүй бол бичиг үсэг тайлагдаж яваа би уншиж учрыг нь ухаж ойлгох байсан болов уу Юуг нь ч мэдэхгүй хэрнээ цээжилчихээд бусдад уншиж урам зоригоор хөглөгдөх байсан болов уу. Хэрвээ тэр үеийн номууд алслагдсан баг хүртэл хүрдэггүй байсан бол чадал чансаатай гэгдэх зохиолчид бүх нийтээрээ хүлээн зөвшөөрөх байсан болов уу. Бидэн шиг уран зохиолынхоо хүрээнд л ярилцаад дуусах байсан болов уу. Дан ганц бид гэж яриад яах вэ. Үнэхээр сор болсон бүтээлийг бүх нийтэд хүргэх хэрэгтэй Сор болсон бүтээлд таний бүтээл багтаж, Монголын үрс түүнийг нь уншиж хэлд орж байвал үнэхээр бахдалтай. Тэд сор бүтээлийг шинэ залуу үеийг олж уншталаа удна. Олж унших насандаа өөр ойлголт, өөр үзэл бодолтой болж бусдад ууссан байна. Хүүхэд ямар зохиол уншиж өссөн нь хэрэв том болоод зохиолч болбол тэрнээсээ давж бичихийг л эрмэлзэнэ. Олон нийтэд ном зохиолоо хүргэхэд галаа асаагаад хаяхна уу, ганц ч гэсэн шүлгийг нь тарни мэт цээжлэхнэ үү, ямар зохиолыг тахин шүтэж байна вэ Ямар зохиолыг үл ойшоож байна вэ гэдгээс бид өөрсдийнхөө уншигчдынхаа цар хүрээг үнэн зөв тодорхойлж чадна. Бид нэгнийгээ муулахгүй бас магтах учиргүй. Ард түмэн бидний шудрага шүүгч байх цаг хугацаа хурдан ирээсэй. Ард түмний дийлэнх нь утга зохиолыг дээдэлдэг боловсронгуй болсон цагт дэлхийн сонгодог зохиолууд Монголоос төрөн гарах нь лавтай...

2012.09.27

/Үргэлжлэл бий /

...Навчис, шилмүүс амьдралыг огоорон хийсэж...



Нартай бороо залуу нас шиг дайраад өнгөрөхөд 
Ундаассан буга шинэхэн солонго залгилна
Хайлуур уран эвэр нь арцалдан
Хөвсгөлийн ой шиг цэнхэрлэн сэрвэлзэнэ. 

Найрал хөгжмийн татах бүрээ шиг
Улаан шаргал буга учирлан урамдана
Навчис, шилмүүс амьдралыг огоорон хийсэж
Угтаа зуу зуун буга салхинд уруудна. 

Эх нутгаасаа алсын алсад жаргаж суухуй 
Хангал буга гэнэтхэн урамдан дуудна
Энэ дуудлаганд хаан Чингис хүртэл захирагдаж
Элчилгүй алсын замаас буцаж ирсэн юм аа. 

1992




Яруу найрагч Гүржавын НЯМДОРЖ
"Хориотой нас" түүвэр. 
37 дугаар талд буй.

Морио үүрсэх чимээнээр, зүүднээс сэрсэн юмсан.




ЦӨХРӨЛ

Морио өчигдөр барьж, сайн сойсон юмсан.
Морио үүрсэх чимээнээр, зүүднээс сэрсэн юмсан.
Мориныхоо эрчээр давхиж, хөтөл давсан юмсан.
Морин төвөргөөний чимээнээр нар гарсан юмсан.

Морины шандасыг сунгаж, мянганы газрыг тууллаа.
Мордсон газрын наран, түмний газар хэлбийжээ.
Мориныхоо амыг амыг татахад, хар хөлс цуварна.
Морины хар хөлс шөнийн жаварт дардайна. 

Морио өчигдөр барьж, би л ганцаараа сойжээ. 
Морио үүрсэх чимээнээр, би л ганцаараа сэржээ.
Мориныхоо эрчээр давхиж, би л хөтөл давжээ.
Морин төвөргөөний чимээнээр, чиний нар гарсангүй ээ. 

1960



Яруу найрагч М.ЦЭДЭНДОРЖ
"Бурхан буудайн хөх салхи"
шүлгийн түүвэр
48 дугаар талд буй

Стивен ЖЕРАРД-д зориулав



* * *
Хорьдугаар зууны хийрхэлүүдээс минь
Хөлбөмбөг л надад үлдэж
Хорьж болдоггүй хорин наснаас минь
Тэр л надад үлдэж

Хуурай тэнцээнээс багаа аварсан 
Будант арлын тамирчин
Хувцасаа тайлаад гүйсэн
Алтан агшин үлдэж

Өрнө зүгийн хүчирхэг соёлын давалгааг 
Өр зүрхэнд хөтлөн оруулж ирээд
Зүлгэн дээгүүр биш зүрхэн дээгүүр өнхрөх бөмбөгөө 
Зүүн жигүүрээс цөм цохисон 
Домогт ахлагчийн дүр үлдэж

Элэгдсэн хуучин өмсгөл дээрх нэртэйгээ хамт
Элэгдэж хуучраагүй англи залуугийн төрх
Эндэж алдсан залуу насны минь
Эрх чөлөөний билэгдэл болон үлджээ. 


2012.06.03
Улаанбаатар


...Үхэх минь хүртэл туршилт.




Туулсан амьдрал 
Туршилтууд... 
Туулайн баас, бас тамхи...
Тун ч гэнэн явж дээ хөөрхий
Үнсэж үзэх, үерхэх...
Тэгэх, тэгээд тэврүүлэх 
Гомдож үзэх, гомдоож үзэх
Хайрлах, хэн нэгнийг зовоох
Хохирох, Хорон санаанд хүчиндүүлэх 
Бүтэлгүйтэх, бүтэлгүй дурлалын өмнө 
биеэ үнэлэх...
Үнэрлэх, үртэй болох
Үүрэг хүлээх,и алдаа гаргах 
Үй олон туршилтуудаа
задлан шинжлээд амьдрал бол 
Туршлага гэсэн дүгнэлтэд хүрэв.
Үй олон, үй олон туршилтууд
Үхэх минь хүртэл туршилт.


















"Өдрийн сонин"-ы сэтгүүлч
Г.Лхагвадорж

АМИРЫГ ХАЛАХ


     

Сэтгэл түдээд байсгэмэгц сочин адгах бөлгөө.
      Голын харанхуй эрэг... хүний зүс... уйтуу ай... цувих нулимс... инээлцэх... ангижран одох... дуулах... хурьцах... үхэх мэт болох... хорлохыг хүсэх... атаа цуглах бүхэн бүрнээ нэгдээд... агшнаа сарнижээ.
    Ёсломогц эс болсон үйл, болсон үйл, хүндэтгэвэл зохих бүхнийг үл ялгаад нүүр мэндүүрнэм. Би, тэнгэрт мэхийв үү, яав!! Түүний асуулгад үл өчнө... Сэтгэл бахав.
      Юун хэмээхүл бие маань үл ялгагч, илт танигчийн алинийг ч эс эзэмшивэй. Эзэмшсэн ахул тархи магу, үл төөрөлдөх хатууч сэтгэл бөхжөөд гаслангуйн үр хашгиран түгэх амой. Үүнээс завсарлаж амжвай.
      Нүдээ нээх... шувуу унах... Уянгоо хөөрхөн үглэх... аав унтах... шүлэг.., хатсан агчны навч урагдсан даавуу мэт.., гөлөг хөл долоох.., чи уйлах.., шороо.., зүрх.., зөөврийн тэрэг Улиасны хэвээс тоосрох.., сэтгэл төрөх.., алга одох.., гамших.., их цадах.., Байсгэмэгц сочин адганам.
    Бусдыг үл оршоох хариг бодол төрөөд энэ хөрзгөр дэлхийд ганцаар үлдээсэй гэнэм. Үргэлжид зохиолч мэтээр зовохуйн үйлд зүрхшин дөтлөөд сайтар эчиж үл барамуй.
      Сэмээр ойртвоос цаггүйн хүйд атгагдмуй. Амирыг, гарсанг халах цаг тэнд амой. Сэмээр хөл зөөсөөр зохиолч заяанд хугас хүрэлцэхүй хүс хүс инээлцэж турь биеийг минь их мэдэгчид хөлслөн тохуурхав, шоодов.
      Өвс ганханам. Аливыг үл бодомуй. Хүмүүс хөлхнөм. Тэд сайн амир тул нэгэн зөргийг ихэд хүсэн бие дураар алмайтан сажилмуй. Үхэр лүгээ адилшаам.
Ухаан баймуй, гарсангүй.., уул өөд цох өгсөх... ус цалгиан сарны араас Тан улсын өвгөн хятад унах... Ли Бай... хөлс хусах... санаа төрөх... хүнд цохио... үүрэн одох... үнсэхэд бүсгүй налах... Байсгэмэгц сочин адганам.
   Одоо л уулаа бодож эхлэвэй. Тэрбээр юуны тул зүү ч шигэх завсаргүй үргэлж нягт дүнсийнэм. Учрыг эрэн цөхөн үзгээ авмуй. Мөнөөхөн уулын хярхаггүй, харанхуйтах гүн рүү би зүгшив.  Үүргэвчээ засав. Үл амирсана...
      ХанХөхий... ангижран одох... алга одох... үүрэн одох үзвээс илтэд батдамой...

Г.Бадамсамбуу



“ЗҮС БҮГЭГ АНДУУД” /1991/ номын
14 дүгээр талд буй.




Аяа, аяа, аяа цемент хатуу юм



Хүрээ хөвгүүддээ зориулав
 
Уусан дарсны лонх шил эзэнгүй хэвтэх
Улаанбаатарын гудамжинд шөнө болжээ.
Унтраалгүй орхисон замын дэнлүүнд
Бут сөөг гэрэлтэн харагдана.
Амьд хүний үхсэн үнсэлт шиг санагдах
"Ах нар"-ын хүйтэн харцыг мартаагүй
Аврал эрж тэдэн дээр очоогүй, очих ч үгүй
Ар хойгуур нь гүйгээгүй, гүйх ч үгүй
Аяа, аяа, аяа цемент хатуу юм
Аятайхан мэрж байгаад
Араа шүдээ хурцална даа?
Бусдын хэв торго хэнд хэрэгтэй юм бэ?
Бидний л амьдрал, бидний л алдаа
Бидний л цемент
Бие сэтгэлээ худалдаагүй
Аавын хөвгүүд минь
Бут сөөг гэрэлтэн харагдах шөнийн гудамжинд
Бут авах өдөр мөд ирнэ биз ээ.





...............................................................................................................................................................................................
Нацагдоржийн шагнал болон соёлын гавьяат зүтгэлтний тэмдэг хийгээд үнэмлэхгүй
зохиолч яруу найрагч Пүрэвхүүгийн Батхуягийн
"Шинэ үнэр хийгээд Би" номын 43-р талаас
жаргалтайгаар ишлэв.

ҮЛГЭР



Тарчигхан амь зуулгатны сүүлчийн хоргодох байранд
Тал сэтгэлтэй нэгэн эр нүүн иржээ
Нулимас адил урсагч дусаал дор хувин тосоод
Нургитал ганц сайхан тамхилжээ 

Чийглэг агаарт янжуурын утаа
Чиглэх зүггүй нүүгэлтэхийн завсар 
Өнөө эрийн усгал нүдэнд 
Өнчин дөл сүүмэлзэн тодорчээ

Итгэж найдаж явсан бүхэн нь
Илд мэт хугар тусан унаж
Илд мэт хурц сэтгэлийнхээ
Ирмэгт тэр ийнхүү иржээ.

Унаж буй навчисын хэмнэл гээд
Уйтан шархируу сэтгэлийнхээ зэмээр
Уугиж буй нойтон цучил шиг
Улсхийн гэрэлтэж явснаа мэдээд
Орь зовлонгийн хилийг гэтлэн
Орж иржээ тэр энэ өрөөнд.

Элчилгүй хоосныг нүдний өмнө уригч 
Тортогт цонхны зүг ширтэж
Энэ хийгээд урьдын явдалаа эргэцүүлэхийн завсар
Торох зүйл сэтгэлд нь нэгээхэн ч үлдсэнгүйд
Цочин гэлмэхдээ эргэн харжээ
Цочсон харц нь цогшин гэрэлтжээ..,

Анир үгүй тасалгаанаа алмайран зогсоо
Арч үгүй эрийн сүнс орон зайд шүглэж
Шүүрс алдахын аяар хүлэг хийн 
Шүүдэрт талын дээгүүр бядан суунаглаж
Эртний гунигт үлгэрийг нялхасын зүүдэнд шивнэн,
Эрээчсэн хэдэн мөрт нь хүмүүний сэтгэлд
Өлөн тоос мэт эргэлдэн хийсэж
Өглөөний наранд алтран гэрэлтэх болжээ.



2012.09.03
Улаанбаатар


... “Мөнгөн үе”-хний ар шилэн дээр “гараа зангидаас”-тай л байгаа.


      Начингийнхаа хоёр сар гаруйн өмнө  хэвлэлд өгсөн ярилцлагыг өнөөдөр цахим ертөнцөөс олж уншаад хэдэнтээ түсхийн инээд алдсаны эцэст блогтоо оруулъя гэж шийдлээ.
          Яахав залуу байна, зоригтой байна, зориг нь мохох байтугай улам ирлэгдэж байна. Энэ бол нандин чанар гэж би санадаг юм. Энэ нандин чанараа хөөрөгдөж шатаагаад дуусгачихалгүй ган хат тэгширсэн гаргацтай сайхан номууд төрүүлэх болтугай гэж хүснэм.
          Эх орноо тойрон аялаж яваа дүү минь эрхбиш  олз омог дүүрэн ирнэ биз ээ. Тэр үед амьдралын шинэ шинэ эхлэлүүдийн тухай ам нээх цаг нь ирсэн байнам. 





С.Начин:  
Өнөө үеийн утга зохиолоо бичиж туурвиж, өнгө оруулан зүлгүүрдэж явна


Орчин үеийн уран зохиолын нэгээхэн хэсэг, шинэ өнгө төрх болж байгаа олон залуус бий. Бусдаасаа өвөрмөц атлаа туйлын уран яруу бичдэг “Нэн шинэ” урсгалыг төлөвшүүлэх гэж яваа “Шинэ үнэр” бүлгэмийн гишүүн “Хайрын цагаан уул” наадмын 
тэргүүн байрын шагналт С. Начинтай  ярилцлаа.

-Танай үеийнхэн өөрсдийгөө  “Нэн шинэ үе” -ийн найрагчид гэж  зарлан гарч ирсэн.  Өөрийн тань бодлоор  “шинэ үе” -ийн яруу найраг гэж юуг хэлээд байна вэ?
-Монголын уран зохиолд маш олон сайн зохиолч байсан. Тэдгээр хүний араас гарч ирж байгаа шинэ үеийн яруу найрагчид маань хуучин жимийг өөрсдийн үзэл санаан дээр тулгуурлаж илүү бодит яруу найргаар хулдах гэж яваа хүмүүс. Бид орчин үеийн амьдралыг өөрсдийн өвөрмөц арга барилаар бүтээл туурвилдаа тусгаж байгааг л “Нэн шинэ үе” -ийнхэн гэж хэлээд байна гэж болно. Энэ шинэ гэгдэж байгаа уран бүтээлчдээс “Хөх мэдрэхүй”, “Шинэ үнэр”, “Алиус” зэрэг бүлгэмийн залуусын бүтээлд дуртай. Тэд  гарцаагүй өнөө үеийн утга зохиолыг бичиж туурвиж, өнгө оруулан зүлгүүрдэж яваа юм.

-Анх хэзээнээс шүлэг зохиол оролдох болов?
-Есдүгээр ангид байхад манай ангид дайны сэдэвтэй эссэ бичлэгийн уралдаан зарлаж би түрүүлсэн юм. Тэр цаг үеэс л шүлэг зохиол оролдох болсон. 

-Манайхан үе үеийн найрагчдаа алтан үе,  мөнгөн үе гэж хуваадаг. Таны  хувьд  аль үеийнхний зохиолыг шимтэн уншдаг вэ?
-Цаг хугацаа улиран одож, байгаль дэлхийн юмс өөрийн гэсэн агуулгаа эвдэж хувьсдаг нь хорвоогийн мөн чанар. Гэхдээ би хүмүүсийн яриад байдаг алтан, мөнгөн гэсэн Монголын утга зохиолын нэршлийг  ойлгодоггүй юм. Тэр үед амьдарч байсан зохиолчид нь өөрсдөө алтан юм уу мөнгөн үү бүү мэд. Зохиол нь  ямар ч байсан, байгаа учраас энэ нэршил надад огт таалагддаггүй. Би өөрийнхөөрөө л утга зохиолыг ойлгодог.

-Өөрийнхөө тэрхүү ойлголтоос бидэнтэй хуваалцвал ? 
-Уран зохиолыг зөн совингийн, уламжлалын, мэдрэмжийн, оюун санааны гэсэн дөрвөн бүлэгт хуваахыг хүсдэг. Үе үеийн уран бүтээлч өөрийн өөрийнхөөрөө бүтээл туурвилаа бичсэн байдаг. Жишээлбэл О.Дашбалбар, М. Цэдэндорж, Н. Нямдорж нар бол оюун санааны яруу найргийн төлөөлөгч, Б. Явуухулан, М. Ширчинсүрэн, Д. Нацагдорж нар бол уламжлалт яруу найргийн  яах аргагүй  гол төлөөлөгч. Л. Өлзийтөгс, Б. Галсансүх, А. Эрдэнэ-Очир, М. Уянсүх нар бол агуу мэдрэмжийн найрагчид. Энэ мэтээр өөрийн бодол өөртөө зөв гээд суудаг хүн дээ.

-Танай үеийнхний яриад байгаа “ Нэн шинэ үе” -ийн яруу найргийг судлаач, шүүмжлэгчид хэрхэн хүлээж авдаг вэ?
-Хүссэн хүсээгүй нэг бүхэл бүтэн “шинэ арми” Монголын утга зохиолд өөрсдийн гэсэн дуу хоолойг тунхаглаад эхэлсэн. Үүнийг уран зохиолын хүрээнээс гадуур байгаа уншигчдын сэтгэхүй хүртэл бэлхнээ харуулж байгаа. Гэвч утга зохиолд шүүмж судлаачид үеийн үед цөөн байсаар ирсэн. Энэ л бидний үеийнхнийг тод томруун гаргаж өгөхөд саад болж байгаа зүйл. Гэвч утга зохиол өмнөх үеэ давж, үгүйсгэж байж гарж ирдгийн адилаар бид тэдэнд зориулсан үгүйсгэлээ хийх гээд бэлдээд бас бичээд л байна. Олимпын аварга болох гэж хичнээн жил зүтгэж байж алдрын тавцан дээр баярын нулимстай зогсдог билээ. Манай үеийнхэн одоохондоо Монголын утга зохиолын тэр нэрлээд байгаа “Мөнгөн үе”-хний ар шилэн дээр “гараа зангидаас”-тай л байгаа. 

-Шинэ үнэр бүлгэмийнхээ талаар жаахан яриач?
-Шинэ-Үнэр гэдэг бүлэг байгуулагдаад гурван жил боллоо. Зургаан залуу хоёр эмэгтэйтэй. Тус тусдаа өөр өөрийн гэсэн уран бүтээлийн анхны номоо гаргасан. Утга зохиол яруу найргийг харах өөрийн өөрийн үндэслэл нь хэдийнэ төлөвшсөн 1990-ээд оны Хүрээ хөвгүүд бүлгэмийн залгамж халаа гэдэг утгаараа уламжлалт аман бичгийн зохиолоос татгалзаж, хотожсон мэдрэмжийн, зөн совингийн, оюун санааны яруу найргийг бүтээхээр хичээж буй залуус. Байгуулагдсан цагаасаа хойш өдгөөг хүртэл Их сургуулийн хэмжээнд зохиогдсон бүхий л наадмын тэргүүн байрыг эзэлсэн байна. Сүүлд “Монголын үндэсний олон нийтийн телевиз” –ээр гарсан “Шинэ цаг” яруу найргийн нэвтрүүлэгт оролцож багаараа түрүүлсэн. Бид ирэх намраас өөрсдийн хамтын бүтээлийг гаргахаар эхээ бэлтгээд хэвлэлтэд өгчихсөн. 

-Танай бүлгэм шүлэг бичээд л яваад байх уу? Өөр ямар нэгэн зүйл хийх төлөвлөгөө бий юу?
- Өөр асар олон зүйл хийх гээд төлөвлөчихсөн. Эхний ээлжинд өгүүллэгийн антологи гаргана гэж бодож байгаа. Монголын утга зохиолд олон шинэ соргог зүйлс бүхнийг хийнээ гээд хэлэх амархан ч хийх хэцүү гэдэг болохоор, одоохондоо хийх зүйлээ дэлгэрэнгүй яриад яахав. 

-Энэ жил “Болор цом” наадамд оролцсон гэж сонссон?
-Энэ  наадамд миний хувьд хоёр жил дараалан шүлгээ өгч байж сая л нэг юм тэнцэж, Архангай аймагт очиж оролцсон. Анх удаа хөдөө орон нутагт тэр тусмаа Арын сайхан хангай нутагт зохиогдсон “Болор цом” -д тэнцсэндээ их бэлгэшээсэн. Архангай миний ээжийн мөн өвөөгийн минь нутаг. Булган уулын өвөрт болсон тэр яруу найргийн наадмаас олон сайхан зүйлсийг мэдэрч өнөө цагийн шилдэг яруу найрагчидтай өрсөлдсөндөө баяртай байгаа.

Д.Лхагваа 


Assa.mn-ээс аванхайлав.

Үхэшгүй мөнх нь бидний зам.


Хас Бэгтэрт зориулмуу



* * *
Гэгээн өдрийг харанхуй залгихад
Гэнэт нөмөрсөн гунигаа үүрээд
Гэтлэн очном, олон хөлхөх 
Гэрэл чимээтэй өргөн чөлөөг

Шар усны үер шиг омголонхон залуу нас
Шанд булгийн ус шиг намуухан татархад
Эрт балрын мэт санагдах энэ залуухан хотод
Эрт балрын амьтадаас чи бидэн л үлдэж

Дүүрэн сархадыг дундуур аягалаад
Үүрэн гэлдэрсэн гунигаа сэгсэрье
Үхэж дуусдаг нь амьдралын жам
Үхэшгүй мөнх нь бидний зам.





2012.04.11
Тулга

СҮҮЛЧИЙН ДУУ



Уртын урт амьдралыг
Уянга сунгасан дуу гэвэл
Аялах болгондоо нулимс мэлмэрдэг
Аялгуут дахилт нь чи минь билээ

Цээл хоолой минь сөөж
Цэцэг хагдрах мэт ертөнцөөс одсон ч
Өнгө ялдам миний хайрыг илчилж
Өнөөх дуу эгшиглэсээр байх болно

Өчил дуулал минь чиний сэтгэлд
Өчүүхэн ч тороогүй гэдэгт итгэхгүй
Өчүүхэн төдий ч тэр зайд
Өөрийгөө булшилхаас харамсахгүй.


2012.08.14




.................................................................................................................................................................................................................................................................................................
"Аугаа их хайр, 
аугаа их эх орон, 
аугаа их нам гүм агшиныг 
хэн бэлэглэнэм бэ?"

...Би говьд намрын тэнгэр дор төрсөн юм.




* * *
Би говьд намар оройн тэнгэр дор төрсөн.
Бидний үеийнхэн ажин түжин, амгалан цайлганы үр сад юм
Царцаан дуу царгисан хээр тал,
Цагаан чулуутай толгодын өмнө би дандаа өршөөл эрдэг.
Ангасан газар дэндүү харам борооны дусал бүр нь
Цангасан амьтны нүдэнд гялалзах шаналал бүхэн нь
Цагаан цагаан дэрс, атга ногоон таана нь
Цаг бүр, агшин бүрд л биед минь нэвчээд байдаг юм.
Хуурай боргио цөмлөсөн тэмээний мөр
Хугар туссан тойром, хайрга дайрган дээгүүр нь
Гүйж явахдаа, аав ээж тэнгэрт одож
Хүний нутагт би он удаан суух юм гэж мэдээгүй.
Өдөр шөнийн урсгал, цаг төрийн хувьсал
Өнөөдөр юу тоогдож, юу хуучирсны гайхшрал дунд
Ердөө ялихгүй мэт, гэвч нэг жин гурил авах, байрны хөлсөнд хэдийг төлөх
Яриа ч бас яах аргагүй чухалд тоологдон цаг үрэхийн дунд,
Эхнэртэй шөргөөлцөх... орцонд дүүрсэн нохой... хотын даргын захирамж
Элдэв даатгал, цагдаа, хадам гэхийн завсарт
Эр хүн миний дотор үргэлж
Эх нутаг минь санагдаж чинэрсээр явдаг юм.
Ийм л явна... Гэхдээ уучлах юм бас байж мэднэ.
Элдэв шүү дээ, амьдрал... муу сайн нь тэнцүү.
Энэ муу сайныг тэнцүүлж, бодол ухааныг тогтоож
Өдий зэрэгтэй яваагийн шувуу нуруу нь өнөөх л шимшрэл!
Үүнийг хэн мэдэх, хэн мэдэхгүй нь надад гол бус,
Өрөөлөөс би асуудаггүй.
Гагцхүү над шиг, амттай мөртлөө гашуун эгшиглэнд нэвчсэн хүн
Газар дээр ховор гэж бодох тусмаа жаргалтай, бас гунигтай байдаг.

...Ингэний нүдэнд нулимс гялалзах нь
Үдшийн цаг юм... ижийн дуу сонсогдоно.
"Ингээ хорио миний хүү!"
Ингэж би гучин жилийн тэртээ очно.
Ингэж нэг түм удаа гүйжээ.
Ингээ хорихгүй бол ижийгээ харахаа больчихно.
Ингэж бумын аравны нэг удаа яаж ийгээд
Эхнэрийн гараас мултарч зэлэн дээрээ иржээ...
Од хэлхсэн мэт тэр нулимсыг
Одоо ч би гайхан харсаар байдаг юм.
Их ч үгүй, бага ч үгүй түм од хацрыг нь дагаж урссан
Эх тэмээний амьсгаа сэвэлзсээр байдаг юм.

...Бид ер дотроо уйлдаг эсэхээ мэддэг бил үү?
Би говьд намрын тэнгэр дор төрсөн юм.

1994



Яруу найрагч Ц.ТӨРТАЙВАН
"ШҮҮРС" ном.
136-137 дугаар тал.



НАМАР



Ягаан харыг тунаруулсаар
Янагийн дуу сэм аялсаар
Явсан шигээ хүрээд ирлээ
Ялдам үнэр даяар түгнэ

Үсний хаг үймрэн хийсэхэд
Зүсний сайхан үүднээс буцна
Хэрээ гуаглах гудамны зайцад
Хэсүүлч хөвүүн дуу аялна

Цэвэр алтаар шаглаж оёсон
Цэцэн мэргэний нөмрөгөө тайлаад
Үүл, нарны нэгэн чөлөөг
Үйлийн эрхээр зорин ниснэ.

2012.06.17
Улаанбаатар

ЗАЛБИРАЛ

Төрсөн нутаг минь миний

Төөрөг тавиланг залж

Өрсөн ирэх зовлонг

Өнөд төөрүүлж хайрла!

 

Төрсөн нутаг минь таны

Төөрөг тавиланг залж

Өрсөн ирэх зовлонг

Өрсөн дарах хүч хайрла!


УЛИРАЛ БА ХҮМҮҮН




Тэнгэрийн рашаан гэлтэй бороон дуслууд ертөнцийн хирийг арилган оджээ
Тэргүүлшгүйн чинадаас ариусган ариусгасаар саруул оюуны лянхуаг дэлгэрүүлжээ
Нүцгэн бүсгүйн галбир шиг бөмбөрцөгийн налууг даган урсчээ, ариухан усан
Нүглийн  цөөрмийн  бөглөөсийг мулталж газрын гүн рүү усыг нь шавхжээ
Арилсан орчлонгийн өнгөнд болор жүнз үл ялгарах өглөөний тунгалаг мандлаа
Амирласан бурхадын үүсгэмэл цэцэрлэгээс нойрссон болжмор сэрэн  дуугарах сонсогдлоо
Намрын жимс шиг амтлаг анхилуун үнэр цэнхэр агаарт ууслаа
Нарны бурхан Осэржамаагийн тарни номын чанарын огторгуйд дуурслаа
Алтлаг чимээ, бүдэгхэн туяа  сүүмэлзэн тасарч судрын хуудас нууцыг хадгалжээ
Асарлаг орчлонгийн өнгөний зохицолд дээврийн цаана орших ногоон толгод мансуурчээ
Баясгалан цэнгэлийн орноо төгс амгалан нэгнийг шүтэн  гоо бүсгүй алдарчээ
Бахдам яруу, магтан бишрүүлэгч ертөнцийн явдал улирчээ
Сайн учрал цог жавхланг хайрлагч номын барилдлага улам, улмаар арвидлаа
Сансрын  үзэгдэл эцэс үгүй  зовлонгийн мөрөөс ангижруулагчийг тэр оллоо
Үзсэн  бүхэн янагшин дурлах ариун үзэсгэлэнг олсон хувь төгс охин чи ирлээ
Үнэн сайхан тунамал эрдэнэ мэт сэтгэлийг судлахаар алсын уулс руу би явлаа







 
Яруу найрагч Т.Содномнамжил багш О.Дашбалбарын хамт

7.1



Сайн сайхны тухай уулга алдан ярих
Сайхан хүмүүсийн эх оронд нар ургалаа
Сэтгэл хөдөлгөм учирлуудыг зөгнөж
Сэм сэмхэн цонхоор өнгийлөө.

“Өтөл нас” хүүхэд настай минь хөтлөлцөн ирээд
“Өглөө боллоо” гэж чангаар хашгичлаа.
Өрөөндөө хичнээн ганцаар үлдэхийг хичээвч
Өнөр олны урсгал даллан дууднам, намайг.

Сайн сайхны тухай уулга алдан ярилцахаар
Сайхан хүмүүсийн зүг би гарлаа
Үүдний цаана үүрдийн “Залуу нас” үлдээд
Үхлийн тухай солгой хоолойгоор дуулж байлаа.



2009.06.29
УЛААН
баатар

Манай эриний өмнө ч манай хот байсан...




Улаангомынхоо өвлийг үгүйлнэм
Улбар ягаан охидыг нь үгүйлнэм
Нусаа хацартаа нааж явахдаа
Нуугдаж харсан эгч нараа үгүйлнэм

Үүрдийн цэлмэг тэнгэрээ үгүйлнэм
Үхэр бэлчдэг гудмаа үгүйлнэм
Манай эриний өмнө ч манай хот байсан гэж
Маргаангүй итгэж явсан насаа үгүйлнэм

Үргэлжилсэн урт жүжгийг санагдуулам
Үймээн шуугиангүй амьдралаа үгүйлнэм
Үймээн шуугиангүй амьдралын дунд
Үзэгдэл нэмэх өвлийг нь үгүйлнэм

Чандага цагаан өвлөө дурсахад
Хундага хундага гуниг төрнөм
Хөлчүү нийслэлийн давчуу булангаас
Хөгшрөлийг сугадан гэртээ харьнам.



Улаанбаатар
2012.06.17

ТЭР ӨГЧ ИРСЭЭН


Баянсан андын ном-санг үзнэм. Онцлох мөрүүдийг тэмдэглээд байя гэвэл дороо өчнөөн мөр хурах янзтай болж эхнээсээ бүтэлгүйтэв. Хаалга задгай Шамбалын хаанаас нь ч орж болно гэж Со дүү маань бичсэн байдаг бол, миний бие өмнөтгөл үгсээ хаанаас нь яажшүү бичихээ эс мэдэн суунам. Хамаа намаагүй магтаж гарах нь хуурамч архиар дайлах мэт хортой байдаг гэж байгаа, уран бүтээлчид.
“Зүс бүгэг андууд”-ын Баянсан:
    “Зүүдээ мөргөн бүдэрч
    Зүрхээрээ газар гишгэнэм”
гэж 1990 онд л бичиж, өнгө төрхөө нэлээн олчихсон явжээ. Уран зохиолын шинэчлэлийн ууган түүдгүүдийн нэг болох найзын маань нэрийг найман настай балчраас наян настай өтгөс хүртэл андахгүй гэвэл худал болох биз.
Алдартай яруу найрагч гэх ойлголт нь ихээхэн дотоод зөрчилтэй юм. Муугүй боловсрол хүмүүжилтэй, өөрөө шүлэг зохиол оролддог голдуу хүмүүс яруу найргийг сонирхдог гэдэг нь миний үг бус, бодот байдал. Тийм болохоор яруу найрагч сайн байх тусмаа олны танил бус болдог л гэнэ лээ.
Ховдын цэцэрлэгт ургадаг байсан залуу энд явна. Тэр сарны аяганаас шүлэг амсахад, сархад хүртсэн мэт одод санжганана. Эгшиглэнт үгээр харааж болдоггүйг мэдэрсэн түүний
    Усны шувууд шүргэлцэх  ирж буцахын зөн нь
    Уулын эсгэгч оргил дахь найрсаг бус салхины чимээ мөн.

Цонхоор алсыг ширтэх бүсгүй Цогбадрахын шүлэг мэт сайхныг харна. Бүсгүйтэй уулзах бүрдээ танихгүй хүн шиг байхыг хүснэ.
Түүний цээж урсана. Тэр-шүлгийн хүрхрээ, булаг, нуур хүний намтар, орчлонгийн намтар. Хөмхий зууж амьдарна, өмхий санаагүй амьдарна.
Яруу найргийн баатар, яруу найраг өөрөө ч бүтээлээр сэтгэгдсэн, шүлэгчийн оюуны ертөнц нь байдаг. Найргийн баатар зовлон шаналлыг тээж явах нь олонтаа.
    Утгын болрыг уснаас ялгах
    Уянсүх Баянсан нэртэй галуу явлаа…

Яруу найргийн нэг чанар нь давтагдахгүй, хосгүй байх ёстой. Хөдөлмөрийн гол шинж тэмдгийн нэг нь давтагдалт юм. Хөдөлмөр бол хүнд. Тэгвэл уран бүтээлчийн хөдөлмөр бүр ч хүнд. Өөрийн гэсэн хэлээ бүтээнэ. Түүгээрээ бичнэ. Т.Баянсангийн хэл их хурц.
    Тэр хутганы ир нь сар
    Тэр хутганы иш нь би
гэх буюу:
    Хүнээсээ эрхэм хүүр байх юм гэх жишээтэй.
Өөрийн гэсэн дүрслэл зүйрлэлийн аргатай байх хэрэгтэй болдог.
    Зэрвэс зурвас үдшийн байдал
    Зэгсний дотроос
    Зэрлэг хүн дуулах адил аа
гэх тод дүрслэлийг үзэгтүн. “Гоморхол гилтгэнэхийг шүүдэр хэмээн эндүүрэв”, “Сонсох гэж налахад чинь хэлээгүй сорви болсон үг” гээд л…
Өөрийн найргийн ухааныг бүтээх хэрэгтэй. Зарим хүн яруу найраг бол гүн ухаан мөн гэдэг. Тийм л юм бол яруу найраг яаж давтагдашгүй байх билээ, Яруу найргийн хэрэг ч гэж юу байх билээ. Гүн ухаанлиг байх ёстой гэвээс онох мэт.
Нууранд унасан олон нүд уйлж байгаа учир нуур тогтохыг хэлжээ. Энд Т.Баянсангийн найргийн ертөнцийн өөрийн ухаан, сэтгэлгээ, учирзүй байгаа юм. Гүн ухааны ойлголтыг шүлэглэн тайлбарлах явдал түүнд үгүй.
Гижигдүүлсэн мэт инээд уйлнам гэсэн байдаг. Хальт харахад утгагүй мэт Гэтэл инээх уйлах хоёр нь адид үрчийлт, адил хөг авиа, адил амьсгалыг үүсгэнэ. Нулимс аль алинд нь гарна, сайн муу зүйлд аль аль нь өдөөгдөнө. Ийм л байдаг шүү дээ.
    Өөрийгөө би хайрлаж чадаагүй тийм хайраар чамайг би хайрласан
    Өөрийгөө чи хайрлаж чадаагүй тийм хайраар чамайг би хайрласан...
гэхэд ганцхан үсгийн зөрүү байна. Ганцхан үсгийн зөрүү гэж үү?
    Өвчтэй андыгаа эргэх шиг номын дэлгүүрт орном
    Өөрөөсөө тасдаж өгөх шиг номоо орхиод гарнам
    Ном минь, нотлох боломжгүй үнэн минь
    Ноорхой болтлоо ашиглагдах уурхай юмсан даа.

Үнэн бол яруу найргийн бас нэг гол шинж байнам. Үнэн гэдэг хязгааргүй.тэр чинээгээр нь, хязгааргүйгээр үнэнийг хэлэх нь Баянсангийн үнэний экстрэмизм юм.
Тэвэрч уулзаад ёворч андлах үнэнийг тэр бичиж явна. Буруугаа зөвийн гадна өмөөрч явна. “Цагаан сар” шүлэг нь толбогүй цагаан үнэн байна.
Жигүүр хугархай нисэх жинхэнэ хүчийг харуулна. Очоогүй газрынх нь нулимс хацрыг нь эсгэнэ. Цавчуулах гэж урганам, Цагаахан хүзүү сунгаж урганам.
Хүн төрөлхтөн нь үндсэндээ үхэгсдээс бүтдэг хорвоогийн үнэн аймшигтай. “Диваажинд очихыг хүсдэг хүмүүс ч үхэхийг хүсдэггүй. Шинэ-д зам гаргаж өгөхийн тулд үхэл Хуучин-ыг цэвэрлэж устгадаг. Таныг цэвэрлэх болно, аймшигтай боловч үнэн” гэж Стив Жобс хэлжээ. Ямар ч үнэнүүдийг айлгүй хэлдэг нь Баянсан.
Ертөнцийн гүн рүү унаж өөрийгөө зовоолгүй
    Юу ч ойлгохгүй сайхан суумаар байна
    Хамгийн тэнэгүүдийг нэг газар цуглуулж,
    Хачин дотно нөхөрлөмөөр байна
гэж тэр үнэнийг үгүүлж, үхлээр гэртээ  хүргүүлэх нь ч бий. Амьдрал тэр чигээрээ байгаа-маш үнэнлиг шүлгүүдийг бичдэг ч -энэ нь натуралист сийрүүлэгч гэсэн үг биш юм.
    Цантай моддын гишүү
        намайг зорин нугарсаар…
    Цасны бүлээн амьсгаа нар луу гэгээ шидсээр…

гэж үнэнийг бичнэ. Үнэнийг экстрэмист адилаар тууштай бичдэг болохоор бүтээлд нь үймээн самуун, үл дагалт, террорист акци, партизаны дайны шинж үзэгдэнэ, Харин буулт, зөвшилцөл, гэрээ үгүй.
Энэ нь эргээд зохиогчийг тусгаарлагдмал байдалд оруулна. Тусгаар байх нь уран бүтээлд муу бус юм. Л.Толстой элэнц маань: “Хүн хувь заяатай учирдаггүй, түүнийг бүтээдэг” гэжээ.
    Миний үгээс дандаа зөрдөг
    Миний эх орон даанч дотнохон
зэрэг эсэргүү, буруу номын (ерээс) мөрүүд түүнд бий.
    Харанхуйг идэгч нарны
    Хагас нь сүүдрийг бүтээж буй
гэхчилэн үгсээ тэр “гүнзгий амьсгалж би мянган жил дуугүй болсон” гэдэг. Амьсгал нь ересь ч юм шиг. Хэн бүхэн ерөөл урсгадаг зүйл дээр шүлэгч маань ерээс урсгаж чаддаг. Элдэв дээдийг уншиж явсан хэрийн хүн цочирдом “ересь” ч номд нь тохиолдоно. Ж.Барамсай “Ээжээсээ бусдыг би шүүмжлэнэ” гэсэн байдаг. Шүүмжиллээ гэх нь хаашаа юм, гэхдээ бусдаас өөрөөр мань эр бичсэн л байдаг.
Яруу найргийн мөн чанар бол ересь, шашны догматыг илэрхийлэх нь хэзээ ч яруу найрагч болж чадахгүй гэсэн санааг нэрт бүтээлч, судлаачид илэрхийлдэг. Дундад зуунд бол инквизицид орохоор л юмыг манай хүн цөөнгүй бичиж, өөртэйгээ зодолдож, бүр ядартлаа үзэлцэж байдаг бөлгөө.
Харгис хэрцгий гэмээр ч мөрүүд байгаа. Хэрцгий гэж ер нь юу вэ? Амьд оршихуунд тухайн соёлд зөвшөөрөгддөггүй аргаар зовлон тарчланг санаатайгаар учруулж таашаал авах байдлаар илрэх нийгэм-сэтгэлзүйн үзэгдэл гэдэг. Энэ номын зохиогч маань тэгж таашаал авдаг уу? Мэдээж үгүй ээ.
Ёс суртахуунгүй гэмээр мөрүүд буй. Ёс суртахуун гэж юу вэ? Шашнаас урлагийг хассаныг ёс суртахуун гэнэ гэх үг байдаг. Шашнаас ёс суртахууныг хасвал урлаг болох уу? Тэгэхлээр урлаг уран сайхны хувьд ёс суртахуун харьцангуй ойлголт байх юм. Гэхдээ бас шашны бүрэлдэхүүн хэсэг мэт.
Харанхуй шөнөөс тань хавчис гэсэндээ зовох шиг болдог гэж Т.Баянсан эх орныхоо тухай бичсэн нь мөн чанар нь юм. Хал нь гаднаа, хайр нь дотроо байж, хамаг бүхний тухай бичдэг нь түүнийг еретик харагдуулдаг гол хүчин зүйл.
     Энэ бол хүний л амьдрал
    Эцэстээ бүгд үнэгүй хямдрал
гэж тэр бичжээ. Жаргал цэнгэл, зовлон зүдгүүр бүхнийг туулсан, бас бичсэн. Бичсээр ирсэн, амьдарсаар ирсэн. Бяцарсан хундагыг зүйж эвлүүлэх шиг бичсээр ирсээн. Хүн муулснаа ч шүлэглэж:
    Муудалцаагүй байж муулсан би
    Мунхаг зандаа хайртай би
    Муушиг тоглоод юу ч хожоогүй би
    Муу хүн шиг харагдаад юу ч алдаагүй би
гэжээ.
Амьдрал гэдэг амтат бурам, алаг цэцэг бус юм, “аашинд минь гагцхүү зовлон хайртай” л гэмээр байдаг. Ямар сайндаа Достоевский: “Яадаг ч байсан амьдарна гэж үздэгээрээ хүн-адгийн шаар. Адгийн шаар гэдгийг нь хэлж байгаа хүн ч адгийн шаар” гэж байхав дээ.
Тэгвэл Моэм: “Өөртөө хамгийн таарах байдлаар амьдрахаас илүү сайн зүйл гэж юу байх вэ” гэсэн бол Ницшэ: “Амьдралыг үзэн яддаггүй бол би хайрлахгүй байсан” гэсэн байдаг.
Хайр. Хайр бол Т.Баянсангийн амьдралыг үзэх үзэл юм шүү дээ.
    Утсан дээр үүр засах шувуу мэт сэтгэлийн хөл минь
    Улаарсан тэнгэрийн хаяанд нойрсох гүн бодлогошролын мөчир юм

гэсэнд дээшээ доошоо чигтэй бичсэн угсраа мэх харагдаад байна аа даа. Тийм ээ.
    Бодъё гэмээр энэ хувь заяагаа
    Бохирын цаас шиг ороож бариад
    Хэн хэний бөгсийг арчсаар
    Хэзээ яаж дуусах вэ гэснийг нь харахад

бол халз дайралт санаанд орж байна. Шүлэг бичихдээ тэр юунаас ч халгаж бэргэдэггүй, шууд дайрч орж, давж дэвдэг гэмээр. Ийм юмыг яаж эвтэй биччихье дээ, тойрчихъё доо гэсэн бодол түүнд төрдөггүй, шууд л ухасхийнэ. “Дээд тэнгэр намайг уулын дэргэд бүтээжээ” гээд л аваад хаяна шүү дээ.
Тэрбээр зоригтой, хурц дайчин бөх болохоос, уяа бөх биш ээ. Би “Сар гуаглах зүсэм үдэш” түүврийг нь уншаад, “За, чиний ном тун дажгүй санагдлаа” гээд тэр шүлэг, тэр мөр нь тийм мэх, тийм барилдааныг санагдуулав гэж зүйрлэн ярьж байсан билээ. “Яруу найргийг бөхийн талаас судлах нь” хэмээх эрдмийн сэдэв тархинд орж ирлээ гэж хошигноод ч авсан. Ачих, бусгах, гуд татах, гуядах, давхар хамар, дугтрах, дунгуйлдах, дүүгүүрдэх, дэгээдэх, мордох, мушгих, орох, өмсөх, салтаадах, суйлах, тавхайдах, тонгорох, хавирах, хавсрах, хайчлах, хөмрөх, хутгах, этэх гээд л  хазахаас бусдыг хийсэн бололтой үзэгдсэн. Дан, давхар, угсраагаар хийнэ. Монгол бөхийн 666 мэх байдаг гэдэг. Бүгдийг нь хийчихсэн ч юм бил үү.
Анд маань намайг тэр яриа маягаараа өмнөтгөл бичнэ гэж санасан ч байж болох юм. Би ч тэгдэг юм билүү хэмээн бодсоноо нэгдүгээрт, алиа хошин маягтай болчих гээд, хоёрдугаарт барилдааныг нь судлуулчих гээд, гуравдугаарт тэрбээр ерөөсөө тийм ийм мэх хийнэ, хэрэглэнэ гэж явдаггүй, байгаагаараа л байдаг нэгэн тул больсон билээ.
    Ягаарсан тэнгэр газар уснаа сөгдөж, бүл дэрсний сүүдрийг үнсэх цаг
    Ялагч нуурын мандал хөмсөг зангидан эргээ ширтэх гунилтай
    Явдал холын хүн ч тэр дунд завилан нэвтэрвээс
    Яруу нэгэн шүлэгс болж хожмын лаатай уншигдах магад

гэсэн уужим хэмнэл энэ номны нэртэй шүлэгт буй. Өвсөнд шургасан гал шиг уул асааж амьдардаг, миний гунихаар эх орон инээ гэж хүсдэг, гүний усыг миний тэнгэр гэдэг, дээрэмчин хүртэл уйлдгийн төлөө гүн тайтгарлыг олдог, ардын дуу минь эрүүл үлдэх юм чинь аягалаад бай над хар усаан гэж лүндэн буулгадаг, ингэж бүх тамыг дуусгаад инээж суух хүн бол би юм гэж хэлдэг, он жилүүдийн уртад суниах мэт хүрч, олон хаврын нэгэнд нь мөнх насыг олох-уужим сэтгэл онцгой. Амьдралыг сайн сайхан болгохыг хүсвэл түүнийг өгөхөд бэлэн бай гэх Толстойн үг санаанд орно. Тэр амьдралаа өгч ирсээн. Гёте амьдралд итгэ, номноос илүү сургана гэсэн нь бодогдоно. Тэр итгэж ирсээн.
    Уншигдан гэрэлтэх шүлэг сондрынхоо
нас хэврэггүйг хүсэх нь
    Усны шувуудын өд сөдөөр арчуулсан
сэтгэл болох
ыг үзсээр ирсээн.
 
МЗЭ-ийн шагналт зохиолч, Боржигон овогт Ч.Мөнхбаяр
ММХI.XI.VIII

Яруу найрагч Т.Баянсангийн
“Хожмын лаатай уншигдах ном”-ын өмнөтгөл.