Хутагт дээд богд Мяларайба бээр хомголзогч Линба хадын эм рагшийг номхотгосон дөтгөөр бөлөг.

Дөтгөөр бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд, Нянан Зарма дахь хатагтай нугууд тэргүүлэн Нянан дахь өглөгийн эзэд суу хэмээн залбирваас бээр эс (17r) болоод, ламын зарлигийг бүтээхийн тул Жаргалангийн балгасан дахь Цог Бадрагч нэрт ууланд бясалгахаар одоод, Линба хадын агуйдаан хүрч тэр агуйд ийн хоромхон түгдам сэтгэн сууваас, нэгэн цагт үдшийн түүшин өнгөрсөн хойно, богдын суудлын зүүн этгээд дэх хаданд нэгэн завсар буй ажгуу. Тэр завсраас нэгэн их дуун цуугин бүхийд ийм юун болов хэмээн босч үзвээс юун бээр эс үзэгдвэй. “Аяа их дияанч би найралчилсан болов уу” хэмээн сэтгэж, жич басхүү орондоон сууваас тэр хадын завсраас нэгэн их гэрэл гарсаны үзүүрт хар хүдэр унасан нэгэн улаан хүн нэгэн гоо сайхан эмээр хүдэр юүгээн хөтөлгүүлж ирээд, тэр хүн Мяларайба ламыг тохойгоороо түлхэн асхиад нэгэн хуй болон үл үзэгдэн одвой. Тэр эм бээр нэгэн улаан өлөгчин болон хувилж ламын зүүн хөлийн эрхийг нь зуугаад эс тавьсанд, аяа энэ хэмээвээс хадны эм рагша буюу хэмээн мэдэж эдгээр шүлгийг номловой. 

Цаст уулын гутгаар бөлөг

Гутгаар бөлөг

Намо гүрү. Хутагт Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд тэргүүн Лачи ууланд өөд болоод, хортон тэнгэр (10v) чөтгөрүүдийг номхотгов хэмээн хамгаа алдаршив. Нянан дахь хамаг улсаа мөргөгдөх тахигдахын орон боллоо. Үлэмж Үрможомо  бээр ном өчин залбирвай. Түүний Дамбажагпүва (dam pa rgyags phu pa.tib) хэмээх нялх хөвгүүн буй ажгуу. Жомо хатагтай өчрүүн: “Аяа хутагт аа, миний энэ хөвгүүн их болбоос чамд шавь болгон өргөсүгэй” хэмээн маш бишрэл төрлөө. Нянан дахь улс залж ирээд Шэндормо нэрт өглөгийн эзэн өргөн хүндэлсэнд, Мяларайба лам бээр балгасан дахь орчлонгийн үйлсийг үзээд, сэтгэлээ маш цөхөрч, “Аяа би энд сууваас зохис үгүй ажгуу. Лачи цаст ууланд одсугай” хэмээн зарлиг болбоос, Нянан Зарма дахь улс өчрүүн: “хутагт Мяларайба чамд амьтны тусаас өөр үйл үгүй буй за. Энэ өвөл энд сууж бидэнд нэжгээд хөтөлбөрийг номлон соёрх. Чөтгөрийг номхотгосон агуйд хэзээ бээр өөд болбоос бээр юун яарал. Бид бээр чиний хойноос даган одсугай” хэмээн өчвэй. Ялангуяа Шакьягүна багш хийгээд Шэндормо өглөгийн эзэн хоёр ятгаж өчрүүн: “Аяа лам эдүгээ өвөл болбой. Цаст ууланд хүйтэн бүхүйн тул яахин суун чадму”. Үлэмж ятган өчвөөс бээр Мяларайба лам зарлиг болруун, “Нарова их шидтэний үндсэн баригч хөвгүүн бид, цаст ууланд суухад юун ажиг. Богд Марва лозава бээр надур ийн захирлаа. Үймцэх хийгээд алгасангуйг тэвчин хүмүүн үгүй аглаг ойд шүт хэмээн номлолоо. Ялангуяа би балгасанд оршин сууваас бээр хэр зохимуй” хэмээн нэвтэрхийеэ зарлиг болбоос, тэдүй Зарма улс дахь иргэн маш яаран зооглолыг бэлдээд, тэнд заримууд нь бид бээр өвөлд ном өчихийн тул очмуй хэмээн болзвой. Тойн Шакьягүна багш хийгээд Шэндормо тэргүүтэн зургаан хүмүүн зооглол идээ ундааныг аваад ууланд хүргэсүгэй хэмээн Мүрзи хэмээх оронд хүрвээс, тэнд хутагт Мяларайба нь хоёр шянц гурил, нэгэн шянц тутарга, нэгэн (11r) хөл мах хийгээд хэсэг тос аваад, шумнасыг номхотгосон их агуйдаа өөд болж суувай. Хүргэж ирсэн тэдгээр нь чанагш харихуйд, зуур огторгуйд үүл үймцээд, маш их шуурга болоод мөр гэтлэх бэрх болж, чадан ядан одоод хүмүүн унтах цагт гэртээ хүрвэй. Тэр шөнөөс эхэлж арван найман өдөр шөнө болтол цасан орвой. Зургаан сар болтол Нянан дахь улс тэнд одох зам тасарвай. Нянан улс дахь лам нар хийгээд өглөгийн эзэд бүгдээр “Аяа Мяларайба лам магад нирван болбой за. Бид тэр богдын сэтгэлийг төгсгөхийн тул буян өргөөд ном уншсугай” хэмээлдээд ном уншин тахивай.

Ч.Билигсайхан: "XXI зуунд Монголд оюуны сэргэн мандалт болно"

Таван жилийн өмнө Шинжлэх ухааны доктор, профессор Ч.Билигсайхан агсантай яруу найрагч Ц.Дэлгэрмаа ийнхүү хөөрөлдөж байжээ. "Өнөөдрийн тойм" сонины 2008 оны 114/134/ дугаарт нийтлэгдсэн ярилцлага. 



XXI зуунд Монголд оюуны сэргэн мандалт болно


Д.Нацагдорж л нэр "цэвэр" байсан учраас...

...Монголчууд дээхнэ vед зохиолч гэхээр билиг авьяастай, ер бишийн хvн гэж ойлгодог байсан.Уран зохиол, зохиолч гэдэг бол нийлмэл ойлголт.Харин XX зуун гарч, Европын соёл дорно дахинд нэвтэрч уран зохиол өрх тусгаарласан. Тэгэхдээ Оросын уран зохиолыг дагах маягаар хөгжиж, 1921-1991 он хvртэлх 80 шахам жилийн хугацаанд уран зохиолыг "дэглэсэн" байдалтай байлаа. Уг нь Монгол уран зохиол урьд нь огт тийм байгаагvй юм.Нэг талдаа эрдэм шинжилгээний, нөгөөтэйгvvр хvний оюун ухааны, далд мэдрэмжийн шинжтэй байсан.Гэтэл социализмын жилvvдэд "социалист реализм" гэдгийг томъёолоод юм бvхнийг vзэл сурталжуулаад эхэлсэн.Энэ vед төрсөн авьяастнууд маш хvнд амьдралыг туулсан даа.Д.Нацагдорж л гэхэд хавчигдан зовж гучин хэдхэн насалсан.Тэр 37 онд их баривчилгаа эхлэхээс хоёр гурван сарын өмнө "Би энд байх юм бол хамгийн тvрvvнд баригдана.Тийм учраас архи уугаад тэнэж явъя даа.Архи уугаад гудамжинд тэнэж яваа хvнийг ямар хvн гэж тоож барьж авах юм" гэсэн байдаг.Тэгээд л архи ууж эхэлсэн. Гэсэн ч баривчлах гэж оролдоод л байсан юм билээ. 
Б.Ринчен, Ц.Дамдинсvрэн, Д.Намдаг гуай гээд мундаг зохиолчид 10 жил шоронд сууж, гарахдаа бүгд Дотоод яаманд бичиг өгсөн байдаг.Тэнд юу гэж бичиж өгснөө хэлэхгvй байсаар "явцгаасан" даа.

Өөд болж бясалгасан Сайн Уст Лачийн хоёрдугаар бөлөг.

Дэд бөлөг

Намо гүрү. Егүзарисийн манлай Мяла хэмээн алдаршсан тэр богд нь, Чонлүн хаданд суун бөлгөө. Тэндээс ламын зарлигийг бүтээхийн тул Tонла (thong la.tib) нэрт тэргүүрээр Лачи (la phyi.tib) нэрт цаст ууланд бясалгасугай хэмээн өөд болохын зуур, Нянанзарма (gnya nang rtzar ma.tib) нэрт улсад хүрвээс тэр улсад их хурим хийж суун ажгуу. Тэр хуримд хурсан бүгдээр өөр зуураа ийн өгүүлэлдрүүн, “Аяа Мяларайба хэмээгдэх идээн үгэгү ямагт хатуужил явдлаар элчил үгүй ууланд суугч, маш сайн номч хэмээн сонсдмуй” хэмээн Мяларайба хутагтын нэр алдрыг өгүүлэлдэн суун бүхүйд, Мяларайба тэдний хаалганд хүрч суун бөлгөө. Тэнд олон чимгээр чимсэн (6r) нэгэн залуу Лэгсэбум (legs se ‘bum.tib) хэмээх хатагтай гадагш гарч ирээд, ийн өгүүлрүүн: “Егүзари ээ, чи хаанаас ирэв” хэмээн асуусанд, Мяларайба лам зарлиг болруун:
 “Миний орон магад үгүй буй за. Ууланд суугч их дияанч Мяларайба хэмээгдэх буюу. Өглөгийн эзэн хатагтай надур идээн ундаан өг” хэмээн зарлиг болбоос, тэр хатагтай өгүүлрүүн:
 “Идээн ундаан өргөсүгэй. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд магад чи мөн буюухүү” хэмээн асууваас Мяларайба лам зарлиг болруун, “би юуны тул худал өгүүлмү” хэмээн зарлиг болбоос, тэр хатагтай маш баясаад, түргэнээ орж одоод, тэдгээр олон хүнд өгүүлрүүн, “Аяа сонсодхун та, бидний нэгэн нэгэндээ тийм сайн номч егүзари буюу хэмээн өгүүлэлдэгч тэр богд эдүгээ бидний хаалганд өөд болж ирж суун аму” хэмээн өгүүлбээс, тэдүй хамаг бүгдээр гадагш гарч одоод, зарим нь мөргөн, зарим нь учир шалтгааныг хичээж асуугаад, Мяларайба хутагт магад мөн бүхүйг мэдэж, гэртээ залаад хотол төгссөн сайнаар өргөн хүндлэвэй.

Хорвоогийн явдалд хоргодохын шалтгаан...


Махатма Гандигийн зурагтай арав хүрэхгүй дэвсгэртийн төлөө
Махаа идэж гучин хоног хөдөлмөрлөдөг
Жагар эрс цонхон дор минь хөлчүү дуулалдана
Жаргал гэдэг өнгөнд бус, мөнгөнд бус аа.
Амар сэлүүхэн амьдралын төлөө
Алаг дэлхийн альхан бөөрөнд ч
Адилхан хөвчрөн зүтгэж яваа
Аавын хөвүүд, ээжийн охидод
Үнэн гэдэг үзэмж бус, үхэл ч бус аа
Үүрдийн хайр нь зовлонгийн далайг туулах унаа
Үзвээс бас зол жаргалын шалтгаан юм аа. 
Нэгэн шад сэтгэлийн ураар энд сийлэгдэж
Нэхэн санаж шүүрс алдах ирээдүйн зүгт явна
Тэмүүлэх сэтгэлийн дэргэд гунигийн шад юухан бэ?
Тэгж санахын зуурт л сэтгэл цэлмэх юм аа. 
Сормуусан цаанаа нуусан гунигийн нөмрөгөө тайлахад чинь
Солиором гоо үзэсгэлэнд эхлэн автсан шигээ
Хоосны шидээр ховсдон баригч цагийг таягдаж
Хорвоогийн явдалд хоргодохын шалтгаан нь чи минь юм аа. 

2013.12.13
Бангалор

Гэтэлгэгч Мяларайбын тууж дэлгэрэнгүй ялгасан бум дуулал хэмээгдэх оршвой

Тэргүүн бөлөг


(1v) Намо гүрү. Егүзарисийн эрхэт Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд нь, Чонлүнгардийн  хоргод махамудрагийн гэгээн гэрлийн агаарт тэгш агуулж суун бөлгөө. Нэгэн цагт идээн бэлдсүгэй хэмээн сэтгэж босоод, ийн тийн үзвээс, гурил давсан будааны холиосон үгүйг дэх юун өгүүлтэл [өгүүлэх], түлээн хийгээд усан ба гал үгүйг үзэж, “Аяа би ийм ёсоор сууваас зохис үгүй болму хэмээгээд, түлээ түүхээр одсугай” хэмээн (2r) сэтгэж өөд болон одвоос, орхимж дүүрэн түлээ олсонд, гэнэт их хий хөдөлж, орхимж юугаан бариваас түлээ нь хийсмү. Түлээгээ бариваас орхимж нь хийд хийсдэхүйд, сэтгэлдээ ийн сэтгэрүүн, “Аяа би урьд ууланд эдүй чинээ сууж бясалгаваас бээр би хэмээн баримтлах сэтгэлээ эсхүү огоорсон ажгуу. Би хэмээн баримтлахуй эс тэвчвээс, номыг бүтээвээс бээр юун хэрэг” хэмээн сэтгэж, “орхимжийг минь таалбаас орхимжийг минь ав, түлээг минь таалбаас түлээг минь ав” хэмээн өгүүлээд хоёр бүрийг огоорч суун бүхүйд, муу идээ зооглосны хүчээр хийд автаж, хоромхон зуур сэтгэлээ мэдээгүй болж суугаад сэрж үзвээс хий салхин устаж, орхимж нь нэгэн модны үзүүрээ өлгөгдөн байхыг үзээд уярахуй сэтгэл төрж, хонины тэдүй нэгэн чулуун дээр тэгш агуулсаны эцэст инү, дорно зүгийн Доволүнгийн нэрт зүгээс нэгэн цагаан үүлэн тодорхойяа гарваас, “Аяа тэр үүлний доор нь Доволүн (gro bo lung.tib) нэрт хийд бөлгөө. Тэнд дуун хөрвүүлэгч Марва лозава нэрт богд лам минь, эцэг эх очирт ах дүү нөхөр шавь нар лугаа сэлтийн төвд сууж, дандарсын утгасыг номлоод, (2v) авшиг хийгээд увдисыг соёрхсон ёсыг дурдан сэтгэж, “аяа эдүгээ бээр тэрхүү ёсоор сууваас, юунд бээр үл торон мөргөхөөр одсугай” хэмээн сэтгээд, урьд уярснаас, ламын ачийг ихэд санаж цаг үгүй уярах сэтгэл төрж, тасрал үгүй нулимсаа асгаран, уярах чин зоригоор ламыг дурдахын зургаан шүлгүүдийг номловой.

"Мялын бум дуулал"-ын цахим өртөө эхэлвэй...

Ном дор мөргөмүү. 
Энэ даваа гараг буюу өвлийн дунд хөх хулгана сарын шинийн долооны өдрөөс эхлэн "Гэтэлгэгч Мяларайбын тууж дэлгэрэнгүй ялгасан бум дуулал хэмээгдэх оршвой" судрыг та бүхэнд цувралаар хүргэхээр шийдэн тогтсон болно. Долоо хоног бүрийн даваа гарагт яруу найргийн охь шим, монгол орчуулгын ариун сан болсон энэхүү гайхамшигт намтрыг хуваалцах болсондоо баясахын ялдар итгэл хайрлан номын эхийг өгсөн номын ах Г.Нямочирт дор мэхийе.
Энэхүү намтар нь дан ганц үгийн урлаг төдий бус орчлонгийн явдлыг таньж, билгийн нүд нь нээгдсэн гэгээнтнүүдийн нэг Мял богдын гүн ухаан, учиг сургаал, үйл бүтээлийн чуулбар билээ. 
Энэ түрүүнд, эл намтарыг орчин цагийн бичгийн хэлнээ хичээнгүйлсэн судлаач Б.Няммягмарын оршил үгийг нийтэлж байна. 

“МЯЛЫН БУМ ДУУЛАЛ” ХҮН ТӨРӨЛХТНИЙ ОЮУНЫ СОЁЛД


Шинэ юм гэж мартагдсан хуучин зүйлийг хэлнэ гэсэн үг байдаг. ”Мялын бум дуулал” бол монголчууд бидний хувьд мартагдсан хуучин зүйл юм. Харин европ, өрнө дахины судлалд шинэ зүйл мөн юм.

ДОТОР ДУУН


Тоо томшгүй хичнээн агшиныг
Тоомсорлолгүй, тоосны чинээ ч саналгүй өнгөрөөснөө
Тооцож гаргах боломжгүйн адил
Амьдрал гэдэг санамсаргүйн орчил дахь
Анивчихын төдий агшин ч бил үү,
Хэн мэдлээ дээ, мэдээд ч яах юм
Хэн гэдгээ л мэдвэл барав.
Хэн гэдгээ мэдсэн өдрөөс
[Хэн биш ээ ухаарсан мөчөөс]
Хэнхдэг дотор минь таатайхан хоосорч
Хүйт даасан тэр мэдрэмж
Хүлээс бүхнийг минь тасдаж орхих шиг
Орхих шиг ч гэж дээ яг л тийм мэдрэмжийг
Оюун санаа минь тэмтрэх шиг болсон
Тэмтрэх ч гэж дээ чин үнэндээ
Тэр хамгийн үнэн мэдрэмж байсан.
Гэхдээ, тэр өдрөөс бие минь газар
Билэг минь тэнгэрт байж, 
Хуран сарних ахуй орчлонг
Хуурай нүдээр ширтэх болсон юм.
Ганцаас цааш ганц л алхахад
Оргүй хоосонд орно гэдгээ 
Ганц биш удаа мэдэрсэн ч , 
[ганцхан энэ удаа л]
Мэдрэмжээ биш сэтгэлээ дагах
Гарцыг сонгоод би эргэж ирсэн.
Хар багаасаа л би нар мандахыг харах гэж
Хар үүрээр эртлэн босдог байсан
Хар багаасаа л би харанхуйгаас айхдаа
Хашаан дотроо ч гарахаас жигшдэг байсан 
Ургах нарны сүүн туяа ус шиг л миний сэтгэлд нэвчиж
Унах нарны улбар туяа ухаан бодолд минь цус шиг шингэснээс
Гэгээрэгсдэд там мэт санагдах амьдралын харанхуй булангуудыг
Гэрэл тусган харах дуртай болжээ би.
Ямар азаар хар залуудаа хэн ч бишээ ухаарч
Ямар азаар эргээд хэн нэгэн болов оо
Одоо би айдас, мухардал, шунал, хүслэнг таниж
Орчих цагийг оюун санаандаа базаж чадахаар болжээ
Одоо би гоо сайхны мөн чанарт нэвтэрч
Голт зүрхний угаас дуулах цаг иржээ.

2013.12.05
Бангалор

...сэтгэл зүрхнийхээ орон зайг хадгалан авч үлдэхийн тулд...

П.Батхуягийн  уран бүтээлийн тухай  товч тэмдэглэл буюу “Эсрэг цаг” хэмээх  утга зохиол – уран сайхны шүүмжийн ээлжит түүврийнх нь тухай  бяцхан эргэцүүлэл.

    Манай цаг үеийн тэргүүн бичээчдийн нэг П.Батхуягийн ээлжит ном хэвлэгдэн гарч байна. Ээлжит хэмээсэн учрыг утга зохиол, уран сайхны ертөнцөд шимтэн дурлагсад, ээнэгшин татагдагчид тэрчлэн түүний шүтэн бишрэгчид –  шинэ цагийн залуучууд андахгүй. Учир нь П.Батхуягийн туурвисан яруу найраг, өгүүллэг, тууж, роман, жүжгийн зохиолуудынх нь зэрэгцээ нийгэм-утга зохиол, соёл, оюун санааны амьдралын сэдвээр нэн өргөн хүрээг хамарч бичдэг уран сайхны эссе, нийтлэл, тэмдэглэл тэрчлэн судалгааны болон шүүмж судлалын олон арван бүтээлүүд нь ёстой л түүний өөрийнх нь нэгэнтээ бичсэн шиг “Оросын домогт Т – 34 –ийн гинжний хээ шиг үргэлжилж”, “1945 оны ялалтын хаврын явган цэргийн жагсаал шиг ар араасаа босож ирдэг”  бөгөөд тэдгээрийн агуулга, үзэл санаа, дүрслэл туурвилын ер бусын өнгө аяс нь чухамдаа л “Курскийн цүлхэнд ИЛ – 2 онгоц агаараас шунгах шиг тийм хурд”-аар бид бүхний зүрх сэтгэлд нэвтэрч “Красная вино победы” дууны ая шиг хэлж боломгүй тийм нэг зүйлд биднийг автуулдаг билээ.
     “Здравствуй мама! Возвратились мы...” “Сайн байна уу? Ээжээ бид...эргэж ирлээ” Ишлэл болгосон мөрөө  дараа бүтнээр нь авахыг амлая.

Эгшигийн жаалхан тэнгэр...



Хиртэшгүй ариун сэтгэлийн аглагт
Сэвтэшгүй тунгалаг үйлийн үр төрнөм
Өршөөл үгүй гоо үзэсгэлэнгийн алган дээр
Өглөө бүхэн халуу шатан сэрнэм

Оюут мандалын зүгээс сунгах мутрын хээгээр
Оюун бодлын чанадад дүүлэн нисэх агаад
Амар тогтуунаар чанагш нэвтрэх хоолой нь
Амьд ертөмцийн зүг намайг дуудан авчирлаа

Ахуй орчлонгийн хуран үймээнийг 
Ажрал үгүй туулах сэтгэлийн хүч болоод
Зүрхний минь лугшилттай цагийн урсгалыг нэгтгэх
Зүйргүй шидийг эрхшээгч охин тэнгэр минь

Ариусал минь, яруусал минь, амьсгал минь
Амьдрал минь, тайтгарал минь, таниж өөртөө нээсэн
Эгшин хормуудаас эгшин байж дэргэд минь үлдсэн
Эгшигийн жаалхан тэнгэр минь.


2013.11.15
Бангалор

Энэ бол солиорол эсвэл гэгээрэл..

ДУРЛАЛ


Эргэлзээ, шаналал, гутралаа нэгэн амьсгаагаар таягдаж орхих
Эгц халуун энэ мэдрэмж хэрхэн ирэв ээ?
Догдлон лугших зүрхнээсээ цочин чагнаархах зуур
Дотроос ямар нэг далдын хүч түлхэн өндөлзүүлэх юм.

Агаар мандалаас тасран алдан ниссэн шувуу
Аниргүй тэнгэртээ далиа амраан жингүйдэх шиг
Амьсгал дуулдам нам гүмхэн сэтгэлд минь
Агаар ус адил нэвчин тархах юм.

Хэмжээлшгүй амгалан сэтгэлд нэвтэрч 
Хэн байсныг минь ч мартуулж орхих шиг
Хэн гэдгээ эгнэгт мартаж, бүхнийг умартаж
Хэзээд чиний дэргэд үлдмээр юм шиг

Энэ бол солиорол эсвэл гэгээрэл
Эндээс цааш сайн сайхны хилд тулна
Илүү яруу сайхан гагцхүү бидний дунд
Инээд нулимс дэнслэн ирэх өдрүүдийн гилбэлгээн дунд
Ирж яваа нь мэдрэгдэнэ,
Тийм ээ, энэ бол гэгээрэл...
...эсвэл солиорол.


2013.11.12
Бангалор

Эхлэн бичигчид хандсан хатуу боловч үнэн үгс...

 Хүн бүхэн өөрийгөө зохиолч бичиж, зураг зурж, эсвэл дуулж бүр кино хийж чадна гэж санадаг ч урлахуйн төрөгдөл төдийхнөөр урлагийг бүтээдэггүй билээ.
Үгийг хэрэглэх гэдэг урлаг. Яралзтал сайхан тоглогдсон жүжгийн тайзны ард буцалсан их ажил ундарч, Шекспирийн гурван сард бичсэнийг амилуулах гэж мужаан, зураач, хөгжимчин, нүүр хувиргагч гээд асар өргөн баг нойроо хагаслан зүтгэдэг шиг тийм л хүнд хөдөлмөрийг бичгийн хүн нэгэн биендээ үүрдэг. Хичнээн төгс найруулга байх тусмаа төчнөөн дарамтыг бичигчдээ өгдөг. Олонх зохиолчид авьяасгүйдээ биш энэ нэргүй ажлаас зугатсандаа л ухвар мөчид юм хийж, түүнийгээ үхэн хатан хамгаалах буруу зам руу хальтардаг. Тиймээс бичиж туурвина гэдэг зол зовлонгийн үйлдэл.
Эдгээрийг үл үгүүлэн,  нэр мандсан зохиолчдын зүгээс эхлэн бичигчдэд хандсан хорин нэгэн иш  үгийг дор сийрүүлье.

ЭХЛЭН БИЧИГЧИД ХАНДСАН 
ХАТУУ БОЛОВЧ ҮНЭН 21 ҮГ

1. 

Анхны ноорог хэзээд хог байдаг. 
Эрнест Хэмингуэй
2. 

Этгээд, бүдүүлэг үг хэллэгээс байнга татгалзсанаар ул суурьтай, нийтээс дээгүүр, уялдаа сайтай, төв шударгуу мэт харагддаг. Энэ бол дүр эсгэсэн малнуудын таних тэмдэг юм.
Дэвид Огилви
3. 

Хэрэв чамд зохиолч болох эрмэлзлэлтэй залуу нөхөд бий бол тэдний төлөө хийх удаахь агуу тус чинь хэл найруулгын хувьд үнэ цэнэтэй хуулбарууд бүтээж үлгэрлэх явдал. Гэхдээ энэ бүхнээс өмнө, тэднийгээ жаргалтай байгаа дээр нь буудаж орхих нь буянтай хэрэг. 
Дороти Паркер
4

Олимпын аварга тамирчид амжилтын нууцаа ихэвчлэн ээжтэйгээ холбон тайлбарладаг. “Ээж өглөө болгон дөрвөн цагт намайг бэлтгэлд минь чирч аваачдаг байсан” гэж ирээд л... Бичнэ гэдэг уран гулгалт, эсвэл цана биш. Эх чинь чамайг зохиолч болоход туслаж чадахгүй. Тиймээс бичихийг хүсэж буй залууст би ганц л зүйлийг зөвлөдөг: “Төрсөн гэрээ орхи”.
Пол Теро

...Хариулт нь тэгээд амьдрал болно

РЕКВИЕМ


Ахуй ертөнц дуугаа хурааж
Анир алдарсан шөнө дөлөөр
Шивэрч эхэлсэн хүйтэн борооны
Шивнэж байсан гунигийн дуу
Шаналан тээсэн сэтгэлийн аязтай
Шамдан ирж нэгдэн мэгшээд
Өнгө улаан нулимас болж
Өр зуран дотогш урснам.
Хар усан жанчийг асааж
Харанхуй шөнөөр бие хийсэн
Уй гунигийн тэнэмэл сүнснүүд
Урд, хойгуур хэрэн нисэлднэм
Халуун нулимсаар минь ундлах жаргах
Харанхуйн сүнсэнд биеэ тушааж
Хор хорсол, гэгээн мөрөөдөл 
Хорвоогийн амьдралд хоргодох бүхнээ
Хоосолж сэтгэлээсээ үнсээр хийсгэнэм.
Халуун шатсан зүрх минь гэтэл
Хавирга дэлдэн лугшсан хэвээр
Зол заяа, зөн совин
Зориг тэвчээрийг тэнгэрт өргөж
Амь амьдралын яруу сайхныг
Амь тэмцэн дуудсан хэвээр
Анирдаж би зүрхээ чагнавал
Аялгуулж тэр ийн дуулнам,
"Аниргүй цэлийх тэнгэрийн хаяанаас
Ахиад нар мандаж өглөө болно
Дэрэн дээр нь наадах гэрлийн ширхэг бүхэн
Дэнслээд буй сэтгэлийг нь илбэж тайтгаруулна
Орчлонгийн шинэ өдөр болгоныг
Орчин тохиолдох учрал бүхнийг
Халуун сэтгэлээ дэлгэн тосоход
Хариуд нь жаргалан ирэх л болно
Хариулт нь тэгээд амьдрал болно".


2013.10.15
Бангалор

...чамаас өмнө энд Равжаа, Пушкин нар амьдарч байв.

ЯРУУ НАЙРГИЙН  АРВАН ЖИЛ


Арван жил тэнгэрийн сэргэлэн одод шиг холхин болзоонд яарав, би
Арван жил өглөөний нар шиг гоо бүсгүйн гарч ирэхэд үүрийн  одод шиг замхарч явав, би
Арван жил нар шиг гэрэлтэн шатаж, дэлхийн энгэрт цэцэг шиг олон шүлэг хатгав, би
Арван жил оддыг үзүүт тэдэнд тэнгэрийн эрх чөлөөг олгож,  уулсын цаагуур нуугдан оров, би
Арван жил давхар биетэй эх шиг ертөнцийн ирээдүйд  шаналан зовж зөөлхөн гишгэв, би 
Арван жил алдарсан сэтгэлээ дарсаар тайтгаруулж гашуун байтал түүнд дурлав, би
Арван жил хүүхдийн часхийх дууг сонсож, хүч түрэхийн баярыг малгай шидэлцэн тэмдэглэлцэв, би
Арван жил хөлдүү дэлхийг төмөр царилаар хяхруулан, бусдыг хөдөөлүүлэлцэж утгагүй хорвоог мэдрэв, би
Арван жил яруу найргийн өргөөний үүдэнд хавтас дүүрэн шүлгээ сугавчилж хулгайч шиг эргэлдэв, би 
Арван жил энэ шилтгээн рүү шавар бялтсан гуталтнуудын цуврахыг үзэв, би 
Арван жил тэрхүү шилтгээний босго зүрх сэтгэл минь болж ёолон гиншив, би 
Арван жил эргэлдсэн тэрхүү өргөөний үүдэн  дээр бичсэн нь
“Гутлаа сайн арчиж ор, чамаас өмнө энд  
Равжаа, Пушкин нар амьдарч байв” гэжээ
Арван жил,  би 
Арван жил

1995.09.17 
Мөрөн хот



МЗЭ-ийн шагналт Яруу найрагч 
Баттөрийн МЯГМАРЖАВ

Ой дуурсал II


Нойрсоно гэдэг оюун санаагаа 
Нам гүмээр дүүргэхийн нэр
Эсхүл, оюун санаа нам гүмээр дүүрэхийн...
...Бодит ухамсраас ангижрах агшинд ч гэтэл
Бодитоор оршин байна, энэ харц...

Зэмлэл гомдлын нулимс хурсан нүдэнд нь
Зэрлэг давалгаан босон сэтгэлийн байцыг хэмхчинэ
Хад чулуу мэт хүйтэн бодлууд нулимсанд үйж
Харин оронд нь хачин нам гүм далай долгилно

Энэ далайн гүнд залуу нас минь
Эгнэгт хорин тавтын дүрээр нойрсож байгаа
Адгуу цайлган тэр хүүгийн
Амь амьдрал нь миний зүрхэнд үргэлжилж байгаа

...Чичигнэх хуруу биед минь хүрэх шиг болж
Чимээ аниргүйн гүнээс би эргэн ирлээ
Тэр аниргүйн гүнээс төөнөх харцыг мэдрээд
Тэсгэл алдахдаа цурхиран уйлж эхэллээ.

2013.10.10
Банглор

Чин сэтгэлээсээ чамайг хайрласан л бол...


Санахын жаргал гэж үгүй
Хүсэхийн зовлон гэж бий
Сарних хоосон зэрэглээ мэт атлаа
Хүлэх төмөр гинж мэт орон зай бий

Энгүүн жаргаж суухад эс анзаарсан бүхэн
Эмтрэх шаналахын цагт биежин босож ирнэм
Орон цагийн хүлээсэнд орь ганцаар үлдэхэд
Оюун санаа минь сая үнэн дүрээ үзнэм

Чин сэтгэлээсээ чамайг хайрласан л бол
Чи өмнө нь мөнхөд буруутай
Амин хайранд нь сүүдэр унагавал
Амьдралаа өлмийд нь дэвсээд, өвдөг сөхрөх учиртай.

Банглор
2013.10.03

Зохиолчид эвлэлээ шинэчилье гэвэл хандлагаа өөрчлөх хэрэгтэй

Зохиолч Цэнд-Аюушийн Буянзаяа өнгөрсөн УИХ-ын сонгуулийн дөрөвдүгээр тойрогт нэр дэвших үедээ “Маргааш дахин нар мандана” гэсэн уриа дэвшүүлсэнийг сонсоод би “Зохиолч хүн л улс төрийн сонгуульд ийм уриа дэвшүүлнэ дээ” гэж бодож билээ. Харин түүнийг “Монголын уран зохиолын түүхэн товч” хэмээх хоёр боть ном бичиж, эхний ботио хэвлэлээс аваад буйг нь дуулаад Монголын уран зохиолын өчигдөр, өнөөдөр, бас маргаашын талаар хөөрөлдөхөөр шийдсэн юм. 
Монгол орны дөрвөн зүг найман зовхисоос зохиолчид нийслэл хотноо цуглан, МЗЭ-ийн их хурлаа хийж буй энэ өдрүүдийг таширлан, Монголын их утга зохиолын дэлгэр түүхийг шинээр товчоолон бичсэн Ц.Буянзаяа зохиолчтой уншигчдаа уулзуулж байна. Тэрбээр уран зохиолын түүхэнд “Ерээд оныхон” хэмээн нэршсэн нэгэн сонирхолтой үед хамаардаг уран бүтээлч билээ. 


Ц.Буянзаяа: 
Зохиолчид эвлэлээ шинэчилье гэвэл хандлагаа өөрчлөх хэрэгтэй хэрэгтэй


-“Ерээд оныхон” гэж утга зохиолын нэгэн үе байсан нь өдгөө нэгэнт хүлээн зөвшөөрөгджээ. Энэ хуран үймээний дотор явсан хүний хувьд та бүхэн тэр үед тунхаглаж, хүсэн зорьсон зүйлдээ хүрсэн гэж боддог уу?
-Бидний үеийнхэн 17, 18 настайгаасаа л өөрсдийн үзэл бодлоо илэрхийлж, уран зохиолын амьдралд идэвхтэйгээр орж ирсэн. Тухайн цаг үе бол шилжилтийн нийгэм байсан. Хүмүүс ямарваа зүйл дээр санал бодол зөрөлдөх, ойлголцох, үл ойлголцох, үл хүлээн зөвшөөрөх хандлагууд байсан. Ийм хандлагууд одоо ч байгаа. Өнөөдрөөс эргээд харахад хувийн ашиг сонирхол гэхээсээ цэвэр уран бүтээлийн язгуур эрх ашгийг тэргүүнд тавьсан, явцуу эрмэлзлэлээс ангид хөдөлгөөн өрнөж байж дээ. Хүн төрөлхтний уран зохиолын маш олон дэвшилтэт чиг хандлагууд социализмын хөшигний ард орчихсон байсан. Тиймээс бид шинэчлэл хийж, уран зохиолд олон ургалч үзэл, олон урсгал чиглэлийг бий болгохыг эрмэлзсэн юм.
Ер нь ерээд онд Монголын уран зохиолд шинэчлэл хийгдчихсэн. Одоо шинэчлэлээ цааш гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх, үндэснийхээ уран зохиолын онцлогийг тод тусган харуулсан бүтээл туурвих шаардлага урган гарч ирлээ. Уран зохиолд хэдхэн жил болоод л шинэчлэл гэж хашгираад байдаг юм биш. Энэ бол өөрийн зүй тогтолтой зүйл. Ер нь шинэчлэл гэдэг өөрөө уран зохиолын гол асуудал ч биш. Уран зохиол бол тогтмол. Шигшмэл алт мэт бүтээл хэзээ ч үнэ цэнээ алдаж хуучирдаггүй. Өнөөдөр хичнээн шинэчлэл гэж орилоод уран зохиолын сонгодог бүтээл болсон Монголын нууц товчоо хийгээд бусад зохиолуудыг давж гарахгүй.

...Намар байх болно...

Л.Ө.

You’re my reality. I’m your mirage.
Paul Celan

Аньсагыг минь бүлээцүүлж нарны гэрэл шиг төөнөхөд чинь сэрсэн ч гэлээ,
Гялбахгүйн тулд би урд насандаа нүдээ нээгээгүй юм.
Алган дээр минь шувуу шиг үүрээ засахыг чинь
Харахын тулд би хойт насандаа мод болно.
Нүдээ нээгээгүй ч гэсэн, яг л энэ дүрээрээ
Нүүрнээсээ инээд сацруулан зогсохыг чинь үзсэн.
Мартахгүйн тулд би мөнхийн санагалзлаараа
Манант он жилүүдийн төгөлд тэмдэг тавьсан.
Учирсан дороо чамайг таниад, өлмийд чинь
Навчис дэвсэхийн тулд би хойт насандаа мод болно.
Намайг ахиад л иржээ гэдгийг мэдрээрэй!
Намар байх болно.


Яруу найрагч Г.Аюурзана
"Бясалгал" түүврээс...

...ХАС ТЭМДЭГ, СТРУГАГИЙН ҮДШҮҮД БА ЕВРЕЙ ШҮЛЭГЧИД...


-МАКЕДОНЫ ТЭМДЭГЛЭЛ -

1.
Хүн гэдэг амьтан эх нутаг, төрөлх хот, орон гэртээ байхдаа огтын анзаараггүй байдгаа харь орон, бусдын нутгаар хэрэн хэсүүчлэн одооны хэлээр “жуулчилж” явахдаа мэдэрдэг аж. Нэг үгээр бол урьд өмнө олж хараагүй юм бүхэн сонин содон санагдахаас эхлээд хараагүй хүний сонсголын эрхтэн сайн хөгжсөн лугаа ажигламтгай болдог амой. Энэ бүхнийг Стамбул хотын түм түжигнэж бум бужигнасан онгоцны буудлын уудам саруул хүлээлгийн танхим дахь багшаархан цайны асарт суухдаа боджихуй. Ер нь онгоцны буудал, галт тэрэгний зогсоол болоод холыг зорьсон ихэнх газарт яарсан, үймсэн, сандарсан олон хүмүүсийг харахад хүн гэдэг амьтан үхдэггүй юм шиг, өвддөггүй юм шиг санагдах бүлгээ...

Хөлийнхөө мөрийг түүхийн жимээс олдоггүй...


ХӨШӨӨНИЙ ШҮЛГҮҮД


1.
Эмгэнэлтэй төгссөн улс төрчийн
Эрүүгээ этийлгэсэн хүрэл хөшөөн дээр
Энэ зууны сүүлчийн хаврын
Эхний бороо чимээгүйхэн орж байна.
Эндэх амьдралыг сайхан болгох гэж
Энэ хүн даан ч залуугаараа бурхан болж
Эхэлснээ дуусгаж амжилгүй
Элдвийн цуу яриа, эмсийн магтаал
Эрхэм нөхдийн хуурамч инээд хэвээр үлдэж
Эргээд ирэх дур хүсэлгүй
Эмгэнэлт жүжгийн тайзнаас буужээ.
Дурсгалд нь босгосон хөшөөний дэргэд
Дурлах юмгүй амьдрал урьдынхаараа үргэлжилж
Ертөнц дээр санаснаа гүйцээх
Ерөөсөө боломжгүйг батлах мэт
Үхсэний хойно алтаар хөшөө босгоод ч
Үнэндээ ямар хэрэг байна.



2.
Хөмсөгөө зангидаж мөн ялимгүй ярвайсан
Хичээнгүй сайдын чулуун хөшөө
Хүүхдүүддээ дарагдаж ядарсан
Хөгшин хүн шиг гундуухан харагдана.
Хэн ч хайхрахгүй хөшөө шигээ
Хэн явсныг нь бүгд мартаж дээ?
Малгайнуудаа чулуудахад дор нь дарагдах
Хэдхэн Монголоо
Мангасын ам шиг хомхой олноос
Унтах идэхийн завгүй хамгаалж явсаныг
Урваж шарвамтгай манай үеийнхэн
Уг нь санаж л явбал зүгээрсэн
Ухаан муутайхан үр хойчдоо
Ухааруулж ойлгуулвал дээрсэн
Хөмсөгөө зангидаж, мөн ялимгүй ярвайсан
Хичээнгүй сайдын чулуун хөшөө
Хөлийнхөө мөрийг түүхийн жимээс олдоггүй
Хөгийн биднийг инээж ширтэлтэй биш дээ?
Тэгээд ч ухаантай хүний инээсэн хөшөө
Тэнгэрийн дор байдаггүй биз дээ?


3. 
Сүртэйхэн чиг явсан монгол эрийн
Сүргүйхэн чиг мунхагийн дүртэй хөшөө
Өрийн дансаа өглөө бүхэн сөхдөг 
Өглөгийн эзэн шиг шаналангуй царайтай. 
Буун дуутай хэцүү он жилүүдийг
Нуун дарах гэж их л ядсан
Торгон хөшиг татаатай үеийн
Тарган дарга нарын мэргэн ухаан
Эх орончийн дүргүй хийгдсэн
Эх орончийн хөшөө
Ямар ч амьд зүрх цээжинд нь лав үгүй
Янжинлхам бурханыг эзгүйд гэнэт босгосон
Яруу найрагчийнх гэхээсээ илүү
Ядуухан эр зудын дараа
Үлдсэн малаа тоолон суух шиг санагдана.

2000 он

Яруу найрагч П.Батхуяг
"Өнгөт ертөнц" /2004/ ном
47-48 дугаар тал.

"Ганц модны анир" ТАСРАХ ЁСГҮЙ!!!

Миний ижийгийн гадаах овоолгоостой аргал шиг уулан  дээр
Миний ижийгийн намайг харуулдсан нүд шиг ганц мод байдаг
Болжмор шувуу мөчир дээрээс нь дэргэн нисэх нь
Бор гэрийн минь галтай тулганаас манан татах шиг
Нэг тийм зовхиноос төөрсөн сормуус мэт мод байдаг

Залуутын гол өгсөж нутгаасаан холдоход минь үдэх гэж
Зайлуул тэр мод их дээр ургасан
Залуутын гол уруудаж нутагтаан ирэхийг минь үзэх гэж
Зайлуул тэр мод намайг түшиж өвгөрсөн

Миний дурласан бүсгүйн үзэсгэлэн мэт нэг тийм хөдөөд
Миний хайртдаан босгосон хөшөө мэт мод байдаг
Бүтэн зүрхээн нулимсаар дундалж цэцгэс норгох мэт
Бүрий дундуур сэрчигнэн хийсэх навчис үгүйсэн
Бүр хачин нүцгэн хачин амьд мод байдагсан

Гав ганцаар би, тэр мод шиг уулын оройд ганихардагсан
Галав юүлэхийн цагт ч бид хоёр бие биенээсээн уяатай
Энэ ертөнцийн хөрсрүү миний орчлонг үдсэн ч
Эргээд миний хүүг тосох төгсгөлгүй ганц мод байдагсан...

Көксикулийн хөвөөнд бичсэн шүлэг


Хорьдол сарьдагийн бэлээр тунарсан
Хоосон чанарын манан хөөрөхөд
Хорвоо ертөнцийг шуналгүйн нүдээр
Хонгор минь, чиний нүдээр анх харлаа

Аяа, ямархан хувь заяаны дуудлагаар 
Амьдралын тойрогт надтай учирч
Энэ аригуун их усны хөвөөнд
Энгэрийг минь түшсэн алдрай вэ, чи

Цэцэгс зайчлан гүйж ирэхэд чинь
Цээжний хөндүүр арилсан юм
Итгэл тээсэн инээдний үзүүрт
Сэтгэлд дарсан цас ханзарсан юм

Эд юмсад амилахын агшин хайрлагч
Энэ ариун зохицолын өмнөөс
Сөрж зүтгэлэх зүрх үлдсэнгүй
Дагаж нисэхээс өөр зүг чиг үгүй...


2013.08.04

Цэнхэр шувуу


Хөндий чээжийг минь зад татан
Хүчирхэг жигүүрээ дэлгэхийг хүсэгч
Үзэсгэлэнт нэгэн цэнхэр шувуу
Өр зүрхний минь мухарт буй. 
Харин би түүнд хэтэрхий хатуурхаж
Хамаг итгэлийг нь нугачин дараад
Наанаа байж бай, би чамайг
Наранд гаргаж харуулахгүй гэнэ.

Хөндий чээжийг минь зад татан
Хүчирхэг жигүүрээ дэлгэхийг хүсэгч
Үзэсгэлэнт нэгэн цэнхэр шувуу
Өр зүрхний минь мухарт буй.
Харин би түүний тэргүүн дээрээс
Хундага хундагаар нь виски цутган
Тамхины утааг араас нь угсруулж
Тархи толгойг нь манартал утна.
Завхай хүүхнүүд, уушийн газрын үйлчлэгчид
Замын дэлгүүрийн худалдагчид хүртэл
Зайлуул, түүнийг мэдэхгүй ээ. 

Хөндий чээжийг минь зад татан
Хүчирхэг жигүүрээ дэлгэхийг хүсэгч
Үзэсгэлэнт нэгэн цэнхэр шувуу
Өр зүрхний минь мухарт буй.
Харин би түүнд хэтэрхий хатуурхаж
Доошоо суу, намайг баллах чинь дутаа юу
Дорвигүй ажлуудаас минь халуулчихаад
Хэдэн номын минь борлуултыг Европоор нэг
Хий хөөргөдөхийг хүсээ юу, чи? гэж загнана. 

Хөндий чээжийг минь зад татан
Хүчирхэг жигүүрээ дэлгэхийг хүсэгч
Үзэсгэлэнт нэгэн цэнхэр шувуу
Өр зүрхний минь мухарт буй.
Гэвч би түүнээс ухаантай болохоор
Гэрэлгүй шөнөөр хаяахан гаргаж
"Дотор минь байгааг чинь мартаагүй ээ.
Дорой царайлахаа одоо боль" хэмээн
Амьтан хүний хурхиралдах чөлөөнөөр
Аргадаж тайтгаруулсан хэдэн үг хэлчихээд
Буцаагаад байранд нь хийчихнэ. 

Өнөөх маань тэндээ жаахан жиргэх аядсанаа
Өрөвдмөөр царайлаад дуугаа хураачихна. 
Үхүүлчихгүй шиг тэгсгээд байлгаад байхаа
Үнэндээ би сайн мэднэ. Тэгээд л, 
Нууцхан гэрээгээ чанд сахиж
Нугдайгаад хоёул хамт нойрсоно.
Эр хүнийг уйлуулж дөнгөх шиг
Элдэвтэй таашаал үгүй биз.
Харамсалтай нь би уйлдаггүй юм аа.
Харин та яадаг вэ?





Америкийн яруу найрагч Чарльз Буковски 

МОНГОЛЫН ОРЧИН ҮЕИЙН КИНО-ЖҮЖГИЙН ЗОХИОЛЫН НАЙМАН ГАРЦААГҮЙ


Судлаач (Ph.D) П.Батхуяг


  Чухам өөрийнхөөрөө “гарцаагүй” гэж гүжирдсэн цуврал эсээ минь үргэлжилсээр байна. Зарим нэг нь их л эмзэг хүлээн авч байгаа ч ХХ зууны Монгол уран зохиолын түүхээ хувь судлаачийн хувьд энэ мэт “багцлан” авч үзэх хүсэл минь хэвээрээ. Чамгүй хугацаанд Өрнө, Дорны театр, жүжгийн зохиолын түүхийг сурвалжлан судлав. Эцэст нь ийм нэгэн эсээ бичихээр зориг шулуудсан минь үнэн. Учир нь бидэнд жүжгийн зохиолын ямар өв байна вэ? гэдгийг хожмын залуус нягтлан харахад “шат” болох л хүсэлтэй. Одоохондоо өөр зүйлгүй. 

* * *

1. ДОНРОВЫН НАМДАГ 
1930-аад онд бүгд л жүжиг бичиж байлаа. Бүгд гэдэг нь Ши. Аюуш, М.Ядамсүрэн, С.Буян-нэмэх, Д. Нацагдорж. Гэвч Д.Намдаг гуайн дурссанаар бүтэлтэйгээсээ бүтэлгүй нь олон байжээ. Үнэндээ баахан “ухуулж” сэнхрүүлэхийг эрмэлзсэн жүжгүүд байсан ажээ. Хэрэв хүсвэл Ши. Аюуш “Театрын уран сайхан”, Д.Нацагдоржийн “Учиртай гурван толгой /анхны эх/ зэргийг үзвээс зохино. Бусад нь яахав дээ? Харин “ Хярааны хонхорт”, “Шинэ байшинд”, “Ээдрээ” , “Оролмаа эх” гарснаар “жүжиг” гэж ярих юмтай болсон билээ. 


Тэр тусмаа “Ээдрээ” бол үнэхээр ээдрээ санагддаг. Монголын сурвалжит язгууртнуудын дүрийг би одоо ч зөвхөн “Ээдрээ”-гийн Мөнх-Очир ноёноор л  төсөөлдөг. Цэрэнжав /Хярааны хонхорт/ шиг “эх оронч” дээр нь тийм “цөлх” Монголын дүрийг Д.Намдагаас өөр зохиолч бичээгүй юмдаг. Бүх юм нарийндаа Д.Намдагаас эхэлсэн юм. Театр, жүжиг, театр судлал, шүүмж. Тэр 1980 онд ингэж бичсэн билээ. “Харин жүжгийн зохиолын шинэчлэлийн талаар бол Лодойдамба, Ванган, Чимэд бид хэдүүл хэлбэр агуулга хоёрыг шинэчлэх гэж их оролдож эхэлсэн. Зохиол бүр дээр оролдож эхэлсэн. Юмыг шинэчлэх гэдэг бол хэнд ч , хэзээ ч тийм амар биш” гэсэн байналээ. Тийм л дээ? “Нүгэл буян” киноны Тоо Хуар хүрээ авгайчуулын бараг л хэвшмэл дүр болтлоо шинэ үеийн уран зохиолд давтагдсан. Аргагүй л дээ? Намдагаас хойш бүх зохиолч түүн шиг Хүрээ авгайчуултай хундага тулгаж явсангүй.  Шинэчлэх хэцүү, хараагүй юмаа шинэчлэх бүр хэцүү. “Шинэ байшинд” яагаад гурван айл байгаа юм. Тэр чинь өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурав л даа? Гэтэл гурвуулаа “шинэ байшинд” орчихсон байдаг. Эндээс л “зөрчил” гаргаж ирсэн нь тэр аргагүй жүжгийн зохиолч гэдгийг батлаад байгаа юм. Одоо ч “Шинэ байшинд” хуучин хүмүүс амьдрах юм даа?

Уудмын цээлдээ уусган нэгтгэх сэтгэл...


Аагим халуун элсэн дээр хөл нүцгэн гишгэх шиг
Амьдралын тавцан дээр би зүрх алдан гарсан
Цаазын илд шиг эргэлдэх цагийн урсгалыг
Цайз хэрмийг эвдэх дайчин шиг сөрсөн

Хүлээлт миний хүч тамир, хүсэл тачаал минь эм болж
Цөхрөл миний хэм хэмнэл, цөлх ухаан минь таяг болж
Гал усыг ялгалгүй залгилсаар энэ хүрэхдээ би
Ганц л зүйлийг олсон байна, тэр нь "Би"

Хайрга шаргиа, хатуу хөтүүхэн амьдралыг
Хайлуулж чаддаг хайр түүнд бий
Усан нулимас түлхэж ирэх зовлонг
Уудмын цээлдээ уусган нэгтгэх сэтгэл бий.

Баатар хот
2013 он

7.1



Сайн сайхны тухай уулга алдан ярих
Сайхан хүмүүсийн эх оронд нар ургалаа
Сэтгэл хөдөлгөм учирлуудыг зөгнөж
Сэм сэмхэн цонхоор өнгийлөө.

“Өтөл нас” хүүхэд настай минь хөтлөлцөн ирээд
“Өглөө боллоо” гэж чангаар хашгичлаа.
Өрөөндөө хичнээн ганцаар үлдэхийг хичээвч
Өнөр олны урсгал даллан дууднам, намайг.

Сайн сайхны тухай уулга алдан ярилцахаар
Сайхан хүмүүсийн зүг би гарлаа
Үүдний цаана үүрдийн “Залуу нас” үлдээд
Үхлийн тухай солгой хоолойгоор дуулж байлаа.


2009.06.29 
УЛААНбаатар


Ой дуурсал


Торгомсог атлаа хүйтэн энэ мэдрэмж
Тохиож надад хэзээ төрсөн билээ?
Өглөө эртийн нуурнаа тунарагч манан
Өлмий шүргэх мандалд нь нил өнгөөр сийрлүү?
Чиггүй өндрөөс үсрэн жингүйдэж яваад
Чиний дүрийг үзэн гар сунгахдаа сэрчихэв үү?

Цаг хугацаа онон барихын эцэсгүй
Цагаан дуртгал болон хөвөрсөөр
Анх чамайг харсан агшин 
Амьдрал, зүүдний амьсгалд
Алгуурхан тодорч байна

Хэзээний танил шиг инээмсэрэх бүсгүйн
Хэлсэн үгийг одоо санахгүй ч
Хөрсөн хуруу нь хэрхэн миний
Хөлөрсөн алганд хүрснийг санаж байна. 

2013.06.16

Шинэ үеийн Монгол яруу найргийн арван зургаан “гарцаагүй”

Энэ арван зургаан гарцаагүй бол зөвхөн миний л сонголтоор, миний л тааллаар. Тиймээс гомдож гонсойх бараг л шаардлагагүй. Яагаад гэвэл би гэдэг чинь ганцхан л хүн. Ямар нэгэн академи, боловсролын хүрээлэн, хэл соёл судлалын төв биш. Тэгэхээр энэ эссээг уншаад олонх чинь тайвширч ...болно. Бусдыг нь бурханд даатгая.



Монгол яруу найргийн нэгэн содон төлөөлөгч 1917 онд одоогийн Сэлэнгэ аймгийн нутаг тэр цагийн олонд их л алдартай Дарь эхийн сүмийн ойролцоо ядуу малчин бүсгүй нь гэрт мэндэлжээ. Хөвгүүнийг Гомбын Сэр-Од хэмээн нэрлэсэн бөгөөд тэр хүү дөнгөж 23 насалсан боловч монгол хэлт яруу найргийн түүхэнд арилшгүй мөрөө тодоор үлдээх хувьтай нэгэн байжээ.
Бага насандаа ядуу бэрх амьдралыг туулсан хөөрхий хүү эхийн хамтаар Дарь эхийн сүмийн малыг хариулж амь зуулгаа залгуулж явсан гэдэг.
Нэгэн сонин түүх өгүүлбээс түүнийг төрөхөөс 11 жилийн өмнө мөнхүү хийдийн хамба дөнгөж төрсөн нэгэн хөвгүүний хувь тавилан, заяа төөргийг үзээд “ хожим их номтой хүмүүн болох хувьтай хүү байна. Ухаан суух насанд нь хийдэд шавилуулж, хуврага болговол зохино гэсэн нь ХХ зууны монголын их соён гэгээрүүлэгч, билгүүн номч Бямбын Ренчин байсан ажээ. Монголын уран зохиолын хоёр содон ертөнц хүүхэд ахуй насандаа нэг нь Дарь эхийн сүмд шавилахаар түвд, монгол хэл бичигт суралцаж, харин нөгөө нь сүмийн мал хариулан гүйж явжээ.
Г.Сэр-Од шинэ цагийн эхэнд сургууль номын мөр хөөж, нэгэн цагт Цэдэнжав зохиолчийн шавь гэгдэн, уран зохиолын амтанд орж, шүлэг дуулал зохиож, хожим багш нь шавийгаа “улстөрийн дайчин дуу хоолойгүй, уран найруулахаас хэтрэхгүй шүлэгч” хэмээн хатуугаар дүгнэж байлаа. Ном эрдэмд шимтэн суралцаж, эртний түүх –уран зохиолын хийгээд гадаадын гайхамшигт зохиолчдын бүтээлийг зав чөлөөгүй уншин судлаж байсан тухай тэр цагт хамт суралцаж байсан нөхөд нь дурсан өгүүлсэн байдаг. Яруу найраг үнэхээр Г.Сэр-Одыг соронздон татаж байлаа. Тэр цагийн утга соёлын сэтгүүлд анхны шүлгүүд нь хэвлэгдэж, үнэхэр авьяаслаг яруу найрагч болохоо харуулжээ. Гэвч тухай нь цагт түүнийг хэн ч олж хараагүй юм. Түүний амьдарч байсан цаг үе хэтэрхий түгшүүртэй, хэтэрхий аймшигтай байв. Агуу их Дашдоржийн Нацагдорж цэл залуухан 31 насандаа, Содномбалжирийн Буяннэмэх, Мөрдэндэвийн Ядамсүрэн, Ширнэнгийн Аюуш, бүгд 30 гаруйхан насандаа улс төрийн хэрэгт гүтгэгдэн амиа алдаж, Цэндийн Дамдинсүрэн, Донровын Намдаг, Бямбын Ренчин нар мөн л хилсээр гүтгэгдэн шоронд хоригдон хэлмэгдэж, монголын уран зохиолын өргөө эзэнгүй, оюун санааны ертөнцөд харанхуй хаанчилж байлаа. Тэр л цагт багшийн сургууль төгссөн, улсын хэвлэх үйлдвэрийн ажилтан Г.Сэр-Од өөрийн төрсөн нутагт багшлахаар алсын замд гарсан нь ямар нэгэн учир шалтгаантай хэрэг гэж үзэх үндэс бий билээ. Эдүгээ хүртэл Сэр-Одын амьдралын сүүлчийн өдөр хоногуудын талаар хэн ч мэдэхгүй. Ямар учраар цэл залуухан 23 хан насандаа яруу найрагч тэнгэрт хальсныг таашгүй. Чухам л он цагийн тэртээд хээрийн салхи л түүний сүүлчийн агшны гэрч болсон биз ээ.
Гэвч Монгол яруу найргийн ертөнцөд түүний нэр балраагүй юм. Харин ч он цагийг давах тусам Гомбын Сэр-Одын суу алдар дуурьссаар байна. “Царцаахай часхийх төмөрлөг дуун намрыг урин шагширна” хэмээх гайхамшигт мөр болоод “ Дөмөн”, “Хавар, “Намар”, “Улирал ба би” “Ээждээ” зэрэг уянгын тансаг шүлгүүд нь үе үеийн яруу найрагчдын сэтгэл зүрхэнд эгшиглэсээр авай.
Хэрэвзээ Гомбын Сэр-Одын яруу найргийг ямар нэгэн зүйлтэй зүйрлэ гэвэл ямар эргэлзээгүйгээр “цавчим өндрөөс сацран бууж буй уулын горхины тунгалаг устай” зүйрлэхийг хүснэм.
Тэр л тунгалаг ус мэт шүлгүүд нь,эртний монголын сонгодог яруу найргийн хүчтэй уламжлалыг өөртөө шингээж, шинэ цагийн шинэлэг сэтгэлгээг тусгаж , зөвхөн Сэр-Одын гэсэн өнгө төрхийг монголын уран зохиолд үлдээж чадсаныг онцгойлон дурьдах нь зүй биз ,ээ

Шинэ үеийн Монгол хүүрнэл зохиолын арван зургаан “гарцаагүй”

П.Батхуягт зориулмуу

Энэ эссэг би өөртөө зориулж бичсэн юм. Яагаад өөрөө өөртөө зориулж бичиж болохгүй гэж. Харин ч одоогийн хүүхдүүдийн хэлдэгээр хачин “чка” санагдсан билээ. Үнэхээр шинэ үе, шинэ зуунд монгол уран зохиолын хүүрнэлийн төрөлд доорх нэрсийг эс бичвээс би л хувьдаа хожмын түүхэнд гомдоод гомдоод баршгүй. Хүүрнэл зохиол мэдээж хүнд. Хэн хөнгөн гэж санана түүнд зам лав үгүй юм билээ. 



1. Дашдоржийн Нацагдорж 

“Харанхуй хад”-ыг даанч цааш нь хэн ч үргэлжлүүлэлгүй олон оныг үдсэн юм. Харин “”Шувуун  саарал”, “Ламбагуайн нулимс”-ыг олон хүн ондоо  байдлаар үргэлжлүүлсэн билээ. Оросын уран зохиолын түүхэнд бичснээр “Гилбэрийн хатан”-г Достоевский, “Дубровский”-г Толстой үргэлжлүүлэн төгөлдөржүүлсэн гэдэг шиг. Хэрэв тийм боломж байсан бол “Харанхуй хад” шиг зөн сэрэхүй, билигдэл, сэтгэл зүйн чиглэлийн зохиол манай уран зохиолд их эрт хүчтэй хөгжих байсан гэж санагддаг. Даанч Лэгцэгдорж мэтийн хүн-сүүдрүүд Нацагдоржийн өмнө төдийгүй манай уран зохиолын өмнө байсан “сайн сайхан ирээдүйг” үгүй хийсэн билээ. 
Хэдийгээр яруу найрагчийн хувьд илүү алдартай энэ зохиолчийн дуусгаж амжаагүй “Сувдан хэлхээ” туужийг, “Харанхуй хад” үгүүллэгийг шинэ үеийн хүүрнэл зохиолын эхэнд эс дурьдваас нүгэл болно. Нэгэнтээ бид “Харанхуй хад” зохиолыг тухайн цаг үеийнхээ байдлыг далд хэлбэрээр харуулсан зохиол буюу зохиолч өөрийн амьдралын төгсгөлийг зөгнөн бичсэн хэмээн үзснийг минь  цөөнгүй судаачид хүлээн зөвшөөрсөн тал бий. Хэдий 31 -хэн насалсан ч Дашдоржийн Нацагдорж хэмээх авъяас уран зохиолын нилээд хэдэн төрөлд нэрээ үлдээсэн нь шинэ үеийн Монгол хэлт уран зохиолын түүхэн дэх бас нэг “содон үзэгдэл” юм,аа

Лиш цэцгийн дуу...


Анхны цаснаар ургасан цэцгийн дэлбээ
Анхны борооноор хагдран унажээ
Энгэр жиндээсэн талын жаварт ажраагүй ч
Энхрийлэл тээсэн хаврын салхинд сөхөрчээ

Одоо хүсэл тэмүүлэлийн тухай дуулаад яах вэ
Одоо хүсэлдээ шатан уйлаад яах вэ
Бороо татархад цэцэг дэлгэрнэ
Цэцэгс гандахад сэтгэл нүцгэрнэ

Үг дуугүй дуулгавартай нь аргагүй
Үхлийг нэр төртэйгээр хүлээсэн 
Үй олон навчисын дээгүүр
Үймээнч цасан будран орно

Хэний цонхыг цасан ширхэг
Хэрхэн шүргэхийг хэн мэднэ
Үглэл дуу минь ч цасан адил,
Үнсэлт адил сэмээрхэн гиншинэ

Цаг улирал эргэдгээрээ эргэж
Цагийн цохилт лугшидгаараа л лугшиж
Өглөөний нар өрөө нэвт гийгүүлсээр атал
Өнгөт хорвоод хоргодох сэтгэл эс төрнө

Өөд уруу зуйрганч салхинд
Өөрийн минь амьдрал тоосрон хийснэ
Өө, өөр хэний төлөө би
Өдөр, шөнийг тэсэн давах билээ...