Шинэ үеийн Монгол хүүрнэл зохиолын арван зургаан “гарцаагүй”

П.Батхуягт зориулмуу

Энэ эссэг би өөртөө зориулж бичсэн юм. Яагаад өөрөө өөртөө зориулж бичиж болохгүй гэж. Харин ч одоогийн хүүхдүүдийн хэлдэгээр хачин “чка” санагдсан билээ. Үнэхээр шинэ үе, шинэ зуунд монгол уран зохиолын хүүрнэлийн төрөлд доорх нэрсийг эс бичвээс би л хувьдаа хожмын түүхэнд гомдоод гомдоод баршгүй. Хүүрнэл зохиол мэдээж хүнд. Хэн хөнгөн гэж санана түүнд зам лав үгүй юм билээ. 



1. Дашдоржийн Нацагдорж 

“Харанхуй хад”-ыг даанч цааш нь хэн ч үргэлжлүүлэлгүй олон оныг үдсэн юм. Харин “”Шувуун  саарал”, “Ламбагуайн нулимс”-ыг олон хүн ондоо  байдлаар үргэлжлүүлсэн билээ. Оросын уран зохиолын түүхэнд бичснээр “Гилбэрийн хатан”-г Достоевский, “Дубровский”-г Толстой үргэлжлүүлэн төгөлдөржүүлсэн гэдэг шиг. Хэрэв тийм боломж байсан бол “Харанхуй хад” шиг зөн сэрэхүй, билигдэл, сэтгэл зүйн чиглэлийн зохиол манай уран зохиолд их эрт хүчтэй хөгжих байсан гэж санагддаг. Даанч Лэгцэгдорж мэтийн хүн-сүүдрүүд Нацагдоржийн өмнө төдийгүй манай уран зохиолын өмнө байсан “сайн сайхан ирээдүйг” үгүй хийсэн билээ. 
Хэдийгээр яруу найрагчийн хувьд илүү алдартай энэ зохиолчийн дуусгаж амжаагүй “Сувдан хэлхээ” туужийг, “Харанхуй хад” үгүүллэгийг шинэ үеийн хүүрнэл зохиолын эхэнд эс дурьдваас нүгэл болно. Нэгэнтээ бид “Харанхуй хад” зохиолыг тухайн цаг үеийнхээ байдлыг далд хэлбэрээр харуулсан зохиол буюу зохиолч өөрийн амьдралын төгсгөлийг зөгнөн бичсэн хэмээн үзснийг минь  цөөнгүй судаачид хүлээн зөвшөөрсөн тал бий. Хэдий 31 -хэн насалсан ч Дашдоржийн Нацагдорж хэмээх авъяас уран зохиолын нилээд хэдэн төрөлд нэрээ үлдээсэн нь шинэ үеийн Монгол хэлт уран зохиолын түүхэн дэх бас нэг “содон үзэгдэл” юм,аа

Лиш цэцгийн дуу...


Анхны цаснаар ургасан цэцгийн дэлбээ
Анхны борооноор хагдран унажээ
Энгэр жиндээсэн талын жаварт ажраагүй ч
Энхрийлэл тээсэн хаврын салхинд сөхөрчээ

Одоо хүсэл тэмүүлэлийн тухай дуулаад яах вэ
Одоо хүсэлдээ шатан уйлаад яах вэ
Бороо татархад цэцэг дэлгэрнэ
Цэцэгс гандахад сэтгэл нүцгэрнэ

Үг дуугүй дуулгавартай нь аргагүй
Үхлийг нэр төртэйгээр хүлээсэн 
Үй олон навчисын дээгүүр
Үймээнч цасан будран орно

Хэний цонхыг цасан ширхэг
Хэрхэн шүргэхийг хэн мэднэ
Үглэл дуу минь ч цасан адил,
Үнсэлт адил сэмээрхэн гиншинэ

Цаг улирал эргэдгээрээ эргэж
Цагийн цохилт лугшидгаараа л лугшиж
Өглөөний нар өрөө нэвт гийгүүлсээр атал
Өнгөт хорвоод хоргодох сэтгэл эс төрнө

Өөд уруу зуйрганч салхинд
Өөрийн минь амьдрал тоосрон хийснэ
Өө, өөр хэний төлөө би
Өдөр, шөнийг тэсэн давах билээ...

Дуниартагч энэхэн дэлхийдээ мөнх л амьдрахгүй хойно...



Амьдарч яваа өдрүүдийн минь цорын ганц чимэг
Аялж яваа дууны минь ерийн бус эгшиг
Үл мэдэгхэн сэвхтэй, уянгалаг жаахан Анимаа
Үдшийн зүүд эзэгнэж, үүрийн нойр хулжаана...

Ертөнцийн найранд уригдаад, чамайгаа олж харсан би
Ерөөл тавиланд минь үүнээс илүү хувь бий гэж үү !
Зүүд шиг хоосныг гатлаад энэ хорвоогоос явахдаа би
Зүрхээ хайраар дүүргэн Анимаагаа дагуулаад буцна!

Дээвэр дэвсэн салхинд дэнжийн ногоо шарлана
Дэлхийд ирээд буцахдаа дэмий бодлоосоо сална.
Өрх дэвсэн салхинд өвсний толгой гандана
Өөрийн болгоод авсан ч өнөд зүрх минь шимширнэ.

Сэрүүн намрын огторгуйд найман тогоруу ниснэ
Сэтгэлийн хүйтнийг бүлээсгэж, намайг дагуулан ниснэ
Уул уулыг давсаар оюун сэтгэл минь ниснэ
Уйтгар хүйтэн жаврыг Анимаагийн илчээр давна...

Дуниартагч энэхэн дэлхийдээ мөнх л амьдрахгүй хойно
Дуу болгож хувиргана Анимаа минь, би чамайгаа!
Цайвартагч энэхэн дэлхийдээ мөнх л үлдэхгүй хойно
Цагийн цагт амьдрах хайр болгоно, би чамайгаа...






Яруу найрагч Очирбатын ДАШБАЛБАР
"Гэрэлт хайр" /1990/ ном
Дарьганга аялгуу. VI
52 дугаар тал.