Хүүрзгэнэ болон хувилсан тэнгэрийн охидын бөлөг...

Наймдугаар бөлөг

Намо гүрү Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд Ёлмо (yol mo.tib) цаст уулнаас төвдөд өөд болоод Гүнтангийн (gu thang.tib) уул дахь нэгэн агуйд хирсийн эвэр мэт гагцаар суугаад гэгээн гэрлийн агаараар тэгш агуулахуй цагт алтан сүйхт нэгэн хүүрзгэнэ ирээд, биеэ бөхийн тэргүүнээрээ мөргөх ёсоор эргээд, нэгэн этгээд дэх ариун хаданд нисч одвоос, богд Мяларайба бээр хүмүүн бусын урин залахыг айлдаж бүрүүн, түүний газар өөд болж, нэгэн овоолсон цагаан тутаргадаан тэр хүүрзгэнэ хошуугаа хатгаж эргэх ёс лугаа урьд мэт мөргөх хийгээд эргэн үйлдээд нисэн одсоноос, Мяларайба лам сэтгэлээ баясаад гайхамшигт болж, эдгээр шүлгийг номлоруун:

ЯРУУ НАЙРГИЙН ШИНЭЧЛЭЛИЙН ТӨЛӨӨХ ЗУУН ЖИЛИЙН ДАЙН


А HUNDRED YEARS' BATTLE FOR THE POETRY REFORMATION 


Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud.
As in Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud's gap 
A drunkard goblet, on poet-like desk
Standing in deep thought like a philosopher
And a light-like dog's bark, at night like sadness
Is heard like a girl with a flashlight sighs
Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud.
As in Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud's gap 
A lover-like bottle. Philosopher like vodka
A poet-like goblet. On a desk like a moonlight 
My guests are seen on a desk
Like a classic painting 
Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud.
As in Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud's gap 
The drunkard goblet staggers reading a poem like a poet
The sweet and elegant poet slumbers like desk
The bottle enters a deep thought like a philosopher
The lamp goes out by the sound of cut's yawning
An alarm is heard from the desk clock like frog
Golden autumn. Silver moon. Bronze cloud

1991

GALSANSUKH Baatar
"ADVICE TO GOD" postpunkpoems [UB., 2012]

Ёлмо цаст уулын долдугаар бөлөг.

Долдугаар бөлөг.


Намо гүрү. Егүзарисийн манлай Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд ламын зарлигийг бүтээхийн тулд Огторгуйн хоргоос Ёлмо (yol mo .tib) нэрт ууланд өөд болж Сингалин (sing ga gling. Tib) тив дэх шугуй ойд Брингийн үүр арслангийн хоргод (stag phug seng ge rdzong. Tib) суух цагт Ёлмо (yol mo .tib) уул дахь дэлхийн эзэд эмс бээр урьд амарлисан биеийг үзээд зарлигийг бүтээгч боол болсугай хэмээн ам аваад, элдэв зүйлээр өргөн хүндлэвэй. Тэндээс богд Мяларайбын түгдам сэтгэл маш ихэд нэмэх цагт Мон (mon. Tib) улс дахь идэр бүх таван тойн банди ном айлтгахаар ирээд өчрүүн: “
“Аяа Богдоо. Энэ орны айх дүр нь их бөгөөтөл түгдам сэтгэл чинь маш нэмэх ажгуу. Ламаа тийм буюухүү” хэмээн өчсөний хариу тэр орныг магтах хийгээд түгдам сэтгэлийн нэмсэн ёсыг шүлэглэж ийн хэмээн номлоруун:

“...цементнээс гэнэт ургасан бадма лянхуа цэцэгнээс өөрөө дэлбэрэн гарсан”


“ХҮРЭЭ ХӨВГҮҮД”-ИЙН П.БАТХУЯГ


Монгол улсад ардчилсан хувьсгал өрнөж, бас ялж асан тэртээ хувьсгалт он жилүүдэд Пүрэвхүүгийн Батхуяг хэмээх шавилхан бор хүүтэй ойр дотно танилцах хувь төөрөг ноогдсон байж. МУИС-ийн Утга зохиолын нэгдлийн цугларалт дээр гялалзсан нүдтэй, гавшгай шалмаг хөдөлгөөнтэй байрын сэргэлэн хүү манай дугайлангийн хүүхдүүдтэй хамт явах нь байнга үзэгдэх болж, тэр тусмаа манай утга зохиолын нэгдэл, миний даасан ангийн хөвгүүдтэй /өдгөө хэдийн нэрд гарсан уран бүтээлчид: зохиолч Д.Энхболдбаатар, зохиолч орчуулагч Д.Дашмөнх, нийтлэлч, хэвлэл мэдээллийн ажилтан Б.Бадрал, Г.Батнасан, төвдөч, уран зохиол судлаач Г.Ням-Очир.../ найзлан, дугуйланд шүлэг зохиолоо уншиж асан үе саяхан мэт санагдах ч хэдийн 20-иод он улирчээ. Тэд маань ажил мэргэжилдээ эзэн болцгоожээ.

ХАЙР


Хайр дурлал энэ бол ямар нэгэн шинэ зүйл
Түүнийг мэдрэх бүрийд шинэ шинэ мэдрэмжүүд ирдэг
Далайн гунигийг мэдэрч, тэнгэрийн цэлмэг өнгийг ойлгоно. 
Сэтгэл рүүгээ бид хардаг. Өөрийнхөө бас бусдын сэтгэлийг харж эхэлнэ.
Зөөлөн, дүрэлзсэн, бялхсан, энгүүн, хүчирхэг, бас нялуун
Дүрэлзсэн сэтгэл дэлхийг ч жижгэрүүлнэ... агуу их бүхэнтэй ойртохоор тэмүүлнэ.
Дурлал бол ямар нэгэн хүч... Байшин барьж, хүүхлийн ор бэлтгэж өмнө нь өөртөө байхгүй бүхнээ бүтээхээр зэхнэ. Жижиг хадаас ч том олз болно.
Алсыг харна. Холхи ирээдүйг ч ойртуулан авчирч үзнэ. 
Амьдралаа бүтнээр нь харж дүүргээд цангана. 
Их хүч хэрэгтэйг мэдрэх агшин тархины нарийн судаснуудыг цусаар тэлж өвтгөнө. 
Их далайн эрэг дээр хоёулхнаа зогсож буй мэт аймшиг, гайхамшгийг зэрэг амсана. 
Хайр энэ бол ямар нэгэн бэлэг
Нулимснууд, үнсэлтүүд, үгнүүд энэ үгнүүд бусад үгнүүдээс ангид сонсголонтой. 

Нууцлагаас ирсэн бэлэг бол хүн. Хүнийг бэлэглэдэг. 

Жанпан огторгуйн хоргийн зургадугаар бөлөг

Зургадугаар бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд, Pагма (rag ma.tib) дахь уулнаас Жанпан (sgyang phan.tib) нэрт огторгуйн хоргод өөд болж суугаад бясалгах нэгэн цагт нэгэн бичин туулайг унаад, туулайн чинээ нэгэн бамбай үүрээд, дэрсээр хийсэн нум сум бариад, чөлөө хаалга эрэхээр ирсэнд, Мяларайба лам инээвээс тэр өгүүлрүүн, “Аяа чамайг айлгасугай хэмээн ирлээ. Үл айх бөгөөс харисугай” хэмээн өчсөнд Мяларайба зарлиг болруун, “би бээр үзэгдхүүнийг сэтгэл бүхүйг мэдээд, сэтгэлийн чанарыг номын бие болгон тохиолдуулсаны тул чөтгөр чи ямарваа рид үзүүлбээс бээр егүзари миний инээх элэг буюу” хэмээн зарлиг болбоос, тэр бээр “Аяа чамайг чадан ядан хүндэлсүгэй” хэмээн ам аваад солонго арилсан мэт үл үзэгдэн одвой. Тэр хэмээвээс Дотангийн (gro thang.tib) хаан буюу. Тэндээс Дотангийн улс дахь өглөгийн эзэд Мяларайбад мөргөхөөр ирээд ийн өчрүүн: “Аяа лам эрдэнэ ээ, энэ орны эрдмүүд хэр бүхүйг номлон соёрх” хэмээн өчвөөс тэдний хариу нь эдгээр шүлгийг номловой:

ТЭНГЭРТ ТОГТСОН БҮРГЭД



ТЭНГЭРТ ТОГТСОН БҮРГЭД


Гал цогтой найрагч О.Дашбалбартай би ганцхан удаа уулзсан юм. 1995 оны хавар. Бүр тодруулбал гуравдугаар сарын хорины өдөр. Он сар тийм чухал биш ч, одоо бол тодосгож өгмөөр санагдлаа. Яруу найрагч Ч.Дагвадорж гуай, өөр хэдэн хүний хамт манайд ирсэн юм. Ажил албаны гэхээсээ илүү уран бүтээлчийн шугамаар л явсан болов уу, сайн хэлж мэдэхгүй байна.

Тэр үед би Хөвсгөл аймгийн Арбулаг суманд амьдарч байв. Аравдугаар анги төгсөөд хоёр жил болох гэж байсан үе, жинхэнэ уйтгар, жинхэнэ ганцаардал гэгч тэнд л байв шүү. Гэрэл цахилгаан өвөлдөө л гурав дөрвөн цаг асдаг, утасны шонд өлгөсөн цагаан хоолой нь цахлай шиг дуугардаг, өөрөөсөө өөр хүнтэй бол бараг л уулзахгүй шахуу тийм сууринд миний амьдралын тав орчим жил өнгөрсөн юм даа. Зурагтаар эхлээд мэдээ, дараа нь хүүхэлдэйн кино, тэгээд аар саар нэвтрүүлэг, ярилцлага, дундуур нь дахиад мэдээ, төгсгөлд нь, аз таарвал, хуучны оросын ч юм уу нэг кино гарна. Ингээд л гүйцээ. Заримдаа кино дуусаагүй байтал гэрэл унтардагсан. Базаад хэлвэл нэг иймэрхүү л дүр зураг санаанд бууна. Тэнд мөн ч зожиг, түгжигдмэл, буланд хоргодсон сүүдэр шиг амьдарч байж дээ. Нэгэн хэвийн давтамжтай, гадаад ертөнц хаалттай, бөглүү тийм сууринд би шүлэг бичих дон тусаж билээ. Шороогоор барагтай л бол шуурдаггүй сонин суурин шүү.
“Хуучирч навтайсан хэдэн байшин нь одоо ч нүдэнд харагдаж, турлиахнууд нь дээврийн хөндий рүү шургалан орох нь сонсогдох шиг. Худгийн онгоц дээрээс хэдэн бор шувуу сархийн нисэх шиг. Эмнэлэгийн цагаан байшингаас нь эртний хүн гарч явах шиг. Тэндхийн бүх юм тэнгэрт хөвж яваа цагаан үүлний тусгал шиг. Энэ үеэс надад үлдсэн юм гэвэл: Хэн нэгнийг хүлээсэн догдлол, /хэн юм бэ бүү мэд/ хэлж боломгүй гуниг, усны мяралзаан шиг уйтгар, тэгээд л дуугүй суух юм уу даа.” 
Дуугүй суух дуртай болсон тэр л насандаа би жинхэнэ яруу найрагчийн барааг харав. Эхлээд олон хүнээс баахан дөлсхийн гадаа зогсож байлаа. Ээжийг дуудахад л гэртэй орсон сон. Гэрийн хойморт хөө хуяг шиг хөх саарал ноосон цамцтай, сагсгар нохой гуталтай, хийморьтой яруу найрагч Дашбалбар, хажууд нь нутгийн найрагч буурал Дагвадорж гуай, тэгээд доошоо дагалдагсад нь суужээ. (Хүүхдийн зохиолч Д.Давааням гуай явсан юм байна шүү) Дотно халуун яриа ид өрнөжээ. Би хатавчны хавьцаа л суусхийлээ. Дашбалбар найрагч л голдуу ярьж, бусад нь сонсоно. Түүх соёл, дурсгалт газар орны тухай ихэд бахтай хүүрнэж байсан нь сэтгэлд тод. Хөгтэй явдлуудаа ч ярин хөхрөлдөж байв. Үе үе танхайдуу үг амнаасаа унагах агаад үүнийг нь хүмүүс үл тоох бөлгөө. Алт унасан юм шиг л тосож авах аж. “Сүрлэг найрагчийн сүүдэр хүртэл дулаахан байдаг юм шиг ээ.” Надад бол: Юу юугүй нисэх гэж буй уулын бүргэд шиг л харагдсан.

ТЭВЧЭЭР


ТЭВЧЭЭР



Хөх түрүүнүүд дүнгэнэлдэнэ. Цамцаа тайлж тэр нүд чихгүй “дайснуудыг” ороолгон өлөн өвсний ёроол дахь усархаг хөрсөнл нүцгэн хөлөө шагайндаа тултал дүрж гүйдэг сэн. Хөх түрүүнүүд миний цамцан сэлэмний ирэнд өртөн, бөөн бөөнөөрөө нүүж, Мандарвай эмээгийн солжир хар үнээг сав саарал болтол бүчиж хучна. 
Хөөрхий хөгшин хар үнээ толгойгоо хэдэнтээ даялан хөдөлгөж, огтор сүүлнийхээ унгийг мурьс мурьсхийлгэн хөх түрүүнүүдийг үргээх гэж оролдоод, болохгүй нь дээ гэсэн шиг өндөр ургасан өвсөн дунд сөхөрч хэвтээд нүдээ аньсхийн огт өөр юм бодох мэт болно. Тэр хөөрхий үнээ хөх түрүүнүүдэд хариу хийж чадахгүйгээ ойлгоод шал өөрийг бодож, ертөнцийн амьдралын жам ёсны тухай элдвийг эрэгцүүлэн сатаарч байх шиг надад санагддаг сан. Урангоо над руу нэг, өвсөнд шургаад унаад өгсөн солжир хар луу нэг харснаа бидний дунд ямар нэгэн чухал харьцаа шижим үүссэнийг гадарласан бололтой чимээгүйхэн харцаа буулгаж харагдана. 

Утгасыг сонсоод тэдгээр нь бишрэл төрүүлсэнд өөр өөрийн гэртээ харьсан pагма (rag ma.tib) дахь урьд тавдугаар бөлөг

Тавдугаар бөлөг

Намо гүрү. Мяларайба хэмээн алдаршсан тэр богд лам, Линба хаднаас Цог Бадрагч ууланд бясалгахаар одсугай хэмээн сэтгэж өөд болсонд, Pагма (rag ma.tib) улс дахь өглөгийн эздэд Цог Бадрагч ууланд одох шалтгааныг зарлиг болсонд тэд өчрүүн: “лам аа Цог Бадрагч уулнаас өөр, Цог Бадрагч уулын адагт элчил үгүй нэгэн амгалант хорго бөлгөө. Түүнд сууж бясалгаваас зохист болму. Цог Бадрагч ууланд одох газарч бидэнд үгүй бөлгөө. Тэр хоргод суух бөгөөс бид газарч илгээсүгэй” хэмээн өчвөөс, Мяларайба лам ийн сэтгэрүүн, урьд тэр хоргод суугаад, хойно Цог Бадрагч ууланд одсугай. Эдний газарч надад хэрэг үгүй буюу за хэмээн сэтгэж ийн зарлиг болруун, “чиний газарч надур юун хэрэг. Би өөрөө газарчилж одму” хэмээн зарлиг болбоос, тэд өчрүүн: “газарч үгүй болбоос яахин олму. Тийн бээр бөгөөс чамдур газарч буюу” хэмээн өчвөөс, Мяларайба “надур газарч буй” хэмээн зарлиг болбоос, “ямар газарч буй” хэмээн өчвөөс хариу нь эдгээр шүлгийг номловой.

ҮГ


Амьсгал татаж буй хүний сүүлчийн үгийг түлхэх хүч
Амьд энэхэн ертөнцийн эд эс бүхэнд шүглэснийг
Эцсийн мөчдөө ч үнэнийг ухаж амжилгүй
Эргэцэл, төөрөгдөлийн дунд нүд аниж магадгүйг
Тоост хотын дээрээс тонгойн ширтэх нарны
Тоомсор ягаан туяа хацар илбэхэд сэрэв.
Энэ оны эхний нар мандаж буй нь энэ
Энэ нар урьд урьдынхаасаа улам хурцаар төөнөх болсон
Энэ л өдрүүдэд би гэнэ гэнэхэн санаа алдаж
Энэ гэж нэрлэн өөрт хамаатуулах бүхнийхээ төлөө
Эцэс төгсгөлгүй түгшүүрлэх болсоноо анзаарав.
Түгшүүр минь айдас эс төрүүлэвч
Түүнээс ялгарах долгионд оюун санаа ховсдуулж
Жингүйдсэн амтат мэдрэмжүүдээ тасдан
Жирийн, ерийн амтаар цангах болов.
Газар гишгэж, гал үлээж буй үнэн минь
Гариг хоорондын таталцлаас илүүтэй
Бүтээн сөнөөгч чанад хүчний дуудлага гэдгийг
Бүдэг бадагдхан бас мэдрэх болов. 
Тэр чинь юу вэ? гэж хэн нэгэн асуувал
Тэмдэглэж хэлэх барим тавим зүйл даан ч алга
Үгээр илэрхийлж барамгүй учир шалтгааны гинжин холбоо
Үхэл мэт биднийг дагаж, тойрон хүрээлдэгийн дотроос
Аз завшаанаар онон барьж, мөрлөн бичсэн энэ үгсээс өөр
Амыг тань таглах зүйл надад одоохондоо алга.

2014
Бангалор