Тө. Бямбасүрэнгийн гурван шүлэг




* * *
Усан нүднээс чинь
сормуус ургана.
Эргийн элс шиг давхраад
Эвхрэнэ. Тэгээд
намуухан бууна.
Нүдээ анихаараа чи
Цоморлигоо дэлгээгүй цэцгийн дүртэй
Тийм цэцгийг дэлгэрэхийг хүлээн догдлох
Цох хорхойн тэмтрүүл шиг
чичирхийлсэн хуруудтай би!
Гүн шөнө шиг нүднээс чинь
Далайн номхон мандал шиг нулимс гэрэлтэнэ.
Усны цэцэг шиг, аль эсвэл загас шиг
Удаан амьдраад дахин төрмөөр нүдийг чинь
Анивчлах болгонд амьсгалаа түгжээд
Амьд байгаадаа талархдаг би!
Ай...
Зэгс мэт сормуусанд чинь
Нуур мэт харцанд чинь
Живэх гэж л төржээ би!



* * *
Шувууд буцсан болохоор
Тэнгэр царцсан байх.
Царцсан тэнгэрээс, үлээсэн тамхины утаа шиг жавар
Царцааг чиглэн чөлөөт уналт хийгээд газарт шингэсэн байх.
Халдвар мэт жавар, газрыг халуунд нь шатааж
Хавь ойрын навчинд намар халдсан байх.

Хавь ойрын навч моддоо орхиод
цаг хугацааны даяанч мэт одно.
Харваас гашуудлын цуглаан шиг,
Хагацлын цурхиралт шиг байна.
Шувууд нь хүжийн утаа шиг
алсарсаар бараагүй арилна.
Ажваас тэнгэрийн юу ч юм хорогдох шиг,
Аль алиндаа хоргодох шиг байна.
Навчис шарлахад
газар гашуудан чичирсэн байх.
Тэгж хяруундаа булагдсан газараас
Тэнгэрийг чиглэж цасны совин хөөрсөн байх.
Бүүдгэр, намхан, давчидмаар энэ тэнгэрээс
Бүтэж үхэх шахсан шувууд дүрвэсэн байх.


* * *
Усны тэрэгээ түрээд алхаад л байлаа би
худаг тэнд, гэр минь энд
Уржнан, ноднин, миний үзсэн бүх өвөл
хунгар цастай ч энэ өвлийг гүйцэхгүй
Баянхошууны, байшингууд цасан дээвэртэй
баруун хойш одсон зам буцах өдрийн гунигтай.

Усаа түрээд л нүд гялбасан цасан дундуур
урууд нь гулсаж, өгсөхөд нь халтирч
яваад л байлаа би!
Эгц дээш харж хэвтээд нүдээ аних гэж
энэ сууринг алсаас зорьж ирдэг юм би
Эрвээхийн дүрс үүсгэх үү,
эсвэл хэсэг зүүрмэлэдэг ч юм бил үү, тэгээд
Ээждээ очоод чаргачин хүү шиг зэмлүүлдэг ч юм бил үү
Ай!
Цаад уулын энгэр цул тунгалаг чулуу шиг
Цахилгааны шонгууд цасны гүнийг хэмжигч шиг
Баянхошууны, айлууд цагаан дээвэртэй
баруун хойш одсон зам буцах өдрийн гунигтай.

АРВАН ХОЁР ҮЗЭМЖ

ДАНЗАНГИЙН НЯМСҮРЭН



АРВАН ХОЁР ҮЗЭМЖ

Нэгээхэн бээр-тогос шувуу өд сөдөө үлэмжлүүлэн явах шиг
Нэгээхэн бээр-донж үзэсгэлэнт бүсгүй өмнө минь гарч ирлээ
Нэгээхэн бээр-нартай бороо гэрэлтэн орох шиг
Нэгээхэн бээр-найртай тэргүүлэгч цэцэг мандан бадарваа

Нэгээхэн бээр-хун шувуу уснаа хөвөх шиг
Нэгээхэн бээр-хусан лавай хасыг үзүүлэн чадаад
Нэгээхэн бээр-бусад цэцгүүд гөвөгдөх адил
Нэгээхэн бээр-бурамт хаврын анхилам мандарваа үнэртвээ

Нэгээхэн бээр-хөхөө шувуу донгодох үес
Нэгээхэн бээр-хөнгөн хурц чийрэг мээмийг нүднээ хавчуулаад
Нэгээхэн бээр-бор хул гэгээ гялбалзуулан
Нэгээхэн бээр-босоо, босоо хурц цэцэг дэлбээлвээ

Нэгээхэн бээр-богширго шувуу исгэрэх сонсдон
Нэгээхэн бээр-байван шүднээс инээд цахиваа
Нэгээхэн бээр-улаан шарангуй будгийг найруулан
Нэгээхэн бээр-улам гоё Цан цэцэг нэгэн жигд цоморлигоо дэлгэвээ

Нэгээхэн бээр-лам шувуу ум мани, ум мани гэх шиг
Нэгээхэн бээр-лавтай сэтгэлийн яриа бүдэг бадаг дуулдаваа
Нэгээхэн бээр-зүүн уулын хөндийгөөр салхи үлээх шиг
Нэгээхэн бээр-зүүдний улаан лянхуа үзэгдэвээ

Нэгээхэн бээр-зэс ягаан балын уруулд эрвээхий согтох шиг
Нэгээхэн бээр-зэргийн залуус хөгжилдөн түлхэлдэж шавиралдваа
Нэгээхэн бээр-шинийн саран тэнгэрт цухуйж
Нэгээхэн бээр-шилийн дөрвөн цаг дор жамъянмядаг цэцэглэвээ

Нэгээхэн бээр-намрын нууранд галуу гоог, гоог дуугараад
Нэгээхэн бээр-яламын модны навчин чимэгт ээмэг гялсхийвээ
Нэгээхэн бээр-намуун гоёмсог байдал ирж
Нэгээхэн бээр-наранцэцэг гурван зүйлийн өнгөөр чимвээ

Нэгээхэн бээр-цэн тогоруу явгалан гүйх шиг
Нэгээхэн бээр-цэнхэр үүлэн даашинз сөхөгдвөө
Нэгээхэн бээр-жихүүн амьсгаа ихэмсгээр ойртож
Нэгээхэн бээр-тэсвэрт удвал цэцэг өөдөөс тосвоо

Нэгээхэн бээр-цахлай шувуу элин халин нисэх шиг
Нэгээхэн бээр-цагаан яшил чээжийг ил гайхуулжээ
Нэгээхэн бээр-цасны ариг уснаас хүртэх мэт
Нэгээхэн бээр-цац модон бадма цэцэг ургаваа

Нэгээхэн бээр-мөнгөн ногтруу өвснөөс дэрхийн одох шиг
Нэгээхэн бээр-мөрөн дээгүүрээ бошинзоо бүсгүй мулталваа
Нэгээхэн бээр-мөөмөн ургамлын салаа биенээ хүрч
Нэгээхэн бээр-мөсний цагаан-уул цэцэг дэлгэрвээ

Нэгээхэн бээр-цэцэрлэгийн дотор бөднө шувуу буйлах шиг
Нэгээхэн бээр-цэвцгэр пансан хөшиг туналзваа
Нэгээхэн бээр-сэмжин цагаан манан нүүрэнд шивэрч
Нэгээхэн бээр-сэрүүн цэцэг усны чулуун дунд хонолоо

Нэгээхэн бээр-алтан гургалдай тоосны үзүүрт дуулахуй
Нэгээхэн бээр-агт морьд торгоны замд сульдаваа
Нэгээхэн бээр-үс гэзгээ самнасан мэт үүлэн борооны үйл өнгөрч
Нэгээхэн бээр-үзэмж арван хоёр дахь нь цахирмаа цэцэг болов оо

1991-03-14

Дэлхийн утга зохиолын хөтөч



Ядмаагийн Ганбаатар нь 
1959 онд Говь-Алтай аймагт төрсөн. 1977 онд 
Нийслэлийн 33 дугаар дунд сургууль, 1982 онд 
МУИС-ийг тус тус дүүргэсэн. Хятад судлаач, 
хятад хэлний багш, орчуулагчийн мэргэжилтэй. 
1997 онд Хэл бичгийн ухааны доктор (Ph.D)-ын
 зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Дорно дахины судлал 
хэмээх шинжлэх ухааны иргэншил судлалын 
чиглэлээр гуч шахам жил эрдэм шинжилгээний 
ажил хийж ирэхдээ бие даасан 10 гаруй бүтээл,
эрдэм шинжилгээний нэг зуу гаруй өгүүлэл, 
илтгэл, орчуулга хийж, хэвлэн нийтлүүлжээ. 
Тэдгээрийн заримаас дурдвал 1998 онд 
"Нангиадын сонгодог уран зохиол", 2001 
онд "Их нүүдлийн түүх", 2003 онд "Ляожайн 
өргөөнөө тэрлэсэн гайхам өгүүллүүд", 2005 
онд "Нангиадын сонгодог утга соёлын товчоон", 
2006 онд "Нангиадын сонгодог яруу найраг-Таван 
хэлний орчуулгыг зэрэгцүүлэхүй", 2007 онд "Их 
нүүдэл" гурамсан түүхэн романы тэргүүн 
дэвтэр "Моодун шаньюй", "Юань улсын үед 
хятадаар бичиж байсан монголчуудын 
шүлгийн сонгомол", 2008 онд "Хүннүгийн түүх, 
соёл", "Өвөг ба эртний монгол хэлний судалгаа",
 2010 онд "Их нүүдэл" гурамсан түүхэн романы 
дэд дэвтэр "Хүүхэн шаньюй", "Чанчунь бомбын 
өрнө этгээдэд зорчсон тэмдэглэл", "Утга зохиолын 
тухай яриа" зэрэг түүх, уран зохиол, хэл 
шинжлэл, орчуулгын бүтээлүүд багтаж байна.
Я.Ганбаатар нь хятад, орос, англи, герман 
хэл бичгийг зохих түвшинд эзэмшсэн бөгөөд 
МУИС, ХБНГУ-ын Берлин хотын 
Хумбольдтын нэрэмжит Их Сургуульд 
тус тус багшилж байсан. 

Ном уншина, номтой нөхөрлөнө гэдэг хүн, хүн байхын хамгийн чухал, хамгийн зөв арга зам мөн. Номоос хүн таашаал авах төдийгүй, ухаарал сууж, сэтгэл оюунаар гэгээрч, зан чанар тогтож, хүмүүжил, ёс суртахууны хувьд эрхэм дээд түвшинд хүрэх үүд хаалга нээгддэг. Тийм ч учраас өнөөдөр ном унших нь нэн чухал ач холбогдолтой хэвээр төдийгүй, улам чухлаар тавигдаж байна гэж хэлэхэд дэгс болохгүй. Хүний нийгэм өөрчлөгдөж, төр эргэхэд хүн “хүнээ байж”, хамаг бүхэн нь, амьдрал ахуй нь, эргэн тойрон нь, урьдах нийгэмд эдэлж, хэрэглэж асан бүхэн нь орхигдож, бүхнийг цоо шинээр бий болгоход хүрдэг байна. Ертөнцийг үзэх үзэл, үнэт зүйлс хүртэл өөрчлөгдөж, их Нацагдоржийн хэлсэнчлэн “урьдын юм ул болж, шинэ юм зул болдог” ажээ.

1921 онд ардын хувьсгал ялж, Монгол орны төр, нийгэм өөрчлөгдөхөд бүхнийг шинээр эхэлсэн. Монголын уран зохиолын ертөнц ч түүнээс ангид байсангүй. 1925 онд Монгол Улсын Гэгээрлийн яамны сайд, тэр үеийн шилдэг сэхээтэн асан Эрдэнэбатхаан Орос улс руу, их зохиолч М.Горькийд хандаж шинэ Монголд ямар уран зохиолыг орчуулбал зохих тухай зөвлөгөө хүссэнд Италийн Соррентод сувилуулж асан их зохиолч хариу захидалдаа “Идэвхтэй зарчмыг номлосон зохиол бүтээлийг орчуулж монгол уншигчдад хүргэх нь зүйтэй”-г зөвлөсөн байдаг. Бурхны шашны уран зохиол хэдэн зуун жилийн туршид монголчуудад хүлцэнгүй номхныг номлож “сурган хүмүүжүүлсэн” тэр сөрөг үүргийг тэгж “идэвхтэй зарчмыг номлосон” уран зохиолоор халсан юм. Тийнхүү монголчууд гучаад оноос хойш дэлхийн уран зохиолын шилдэг сонгодгуудаас ихийг орчуулж уншицгаасан. Тэгэхдээ ихэвчлэн реалист зохиол бүтээлийг сонгож ирсэн энэ үйлс монгол үндэстнийг хорьдугаар зууны сэхээрсэн, гэгээрсэн үндэстэн болгож өгсөн юм. Хорьдугаар зуунд монголчуудыг орчин үеийн сэхээрсэн, гэгээрсэн үндэстэн болж “төрөл арилжихад” чухамхүү дээрх зөвлөгөө, түүнийг баримталсан сонголтууд амин чухал үүрэг гүйцэтгэсэн болой.

Тэгвэл өнөөдөр Монголын нийгэм эргэж, ардчилалд шилжсэн энэ цаг үед ямар уран зохиолыг унших нь чухал вэ? гэсэн асуулт тавигдана. Товчхон хэлэхэд энэ асуултад утга зохиолын шинжээч, Гавьяат багш Д.Галбаатарын “ХХ зууны өрнө, дорнын уран зохиол: Модернизм, постмодернизм, нэн шинэ үе” ном хариу өгнө өө. Хориннэгдүгээр зууны монгол хүн ямар байх ёстой, ухаандаа юу уншиж “гэгээрэх” тухай энэ ном бидэнд маш тодорхой хэлж өгнө. Өнгөрсөн зууны эхэнд монголчууд тэгж дэлхийтэй хөл нийлэх чигт том алхам хийсэн бол энэ зууны эхэнд бид хүн төрөлхтөнтэй зэрэгцэн урагшлах зүгт бас нэг томоохон алхам хийх оюуны бэлтгэлийг энэ ном хангаж өгч байна. Материаллаг хувьсгал хийх нэр хэрэг, харин хүмүний оюун ухаанд шинэчлэл хийнэ гэдэг асар ярвигтай, урт удаан үйл явц байдаг. Тэгвэл энэ ном өнөөгийн монгол хүний тархи оюунд хувьсгал хийх сурах бичиг ажгуу.  

Аливаа улс орон, үндэстэн ард түмний оршин буй нийгэм нь үндсэн хоёр хэсгээс бүрддэг байна. Нэг нь материаллаг амьдрал, нөгөө нь оюуны амьдрал. Материаллаг амьдралыг эгэл борог үгээр амьжиргаа гэж хэлж болно. Бүр энгийнээр бол “амь зуух”, “хоол олж идэх” гэсэн утгатай. Аль тавь, жараад оны үед байх, нутгийн маань нэг өвгөн нэгдүгээр ангид орсон жаахан хүүдээ ихэд баярлан “Миний хүү ч хоолондоо хүрлээ дээ” хэмээн нар нь гарч суусан гэдэг. Ач хүүгээ нийгэмшиж, номтой мэдлэгтэй, ажил албатай хүн болох нь гэж баярласан нь тэр. Харин миний номын багш их эрдэмтэн Чой.Лувсанжавтан “хоолондоо хүрэх” гэдэг энэ үгэнд их дургүй, “Та нар улаан хоолой руугаа юм хийхийн төдийд ханаж болохгүй, уураг тархиндаа юм хийхийн хэмжээнд сэтгэх ёстой” гэдэг байж билээ. Би энэ хоёр үгийн аль алиныг нь ончтой үг гэж боддог. Нэг нь хүмүний материаллаг амьдрал, нөгөө нь оюуны амьдралтай холбоотой болохоор тэр ээ.

Профессор Д.Галбаатар

ТЭНЭГ АВЬЯАС

ТЭНЭГ АВЬЯАС



/Хөрөг тэмдэглэл/

***
Авьяасыг заримдаа “Тэнэг” байдаг гэх. Тэр ч үнэн. Яагаад гэвэл авьяас ихэнхдээ учир шалтгааны ухааныг онхи тас мартаж орхидог юм. Бүр эсрэг байна гээч. Ер нь ч авьяас угаасаа тийм учир шалтгаанлаг биш л дээ. Ялангуяа орчлонгийн элдэв явдлыг учирзүйн үүднээс ойлгож хүлээж авахаасаа илүүгээр яруу эгшгээр, гоо сайхнаар, гэрэл гэгээгээр, баялхам их хайраар, хөөрөл догдлолоор, эсвэл гутрал гуниг, харуусал халаглал, үзэн ядалт, гаслант хашгичаанаар хүлээж авдаг яруу найрагчийн авьяас, төрөлх зөн үү. Үүндээ яг могойд хатгуулсэн мэт болдог ад биш ааш ариншин нь уу... Ээ дээ, ихээхэн асуудал, бэрхшээлийг ямагт үүсгэж, араасаа дагуулж, эзнийхээ зүрхэнд ямагт эцэс төгсгөлгүй мэт баяр, гуниг, жаргал зовлонг ээлж чөлөөгүй уудалж байдаг. 
Учир шалтгаанч хүн тэнгэрийн хаяанаа солонго татаж буйг хараад, “Солонго татаад эхэллээ, бороо татарч, тэнгэр онгойх нь дээ, ашгүй” гэж бодно. За “Яасан сайхан харагдаж байна вэ” ч гэх байх. Бүр зарим шинжлэхүй ухаанчаар сэтгэдгүүд нь “Борооны бяцхан дуслууд дээр нарны гэрлийн цацраг хугардаг. Энэхүү хугарсан цацраг нь долоон өөр өнгийг ялгаруулахаар ингэж харагддаг байна” гэж бодох билээ.
Харин яруу найрагч бол огт өөрөөр төсөөлж, харж, сэрдэг. 
Жишээлбэл, 
Тэртээд солонго татуулна...
Тэнгэрийн хаяаны үүлс бороо тээсээр ирж яваа
Тэгэхэд чи минь бороон дундуур нүцгэн гарч нэг үзээрэй...
Тэвчээр алдсан тэр нулимсан дуслууд
Тэврээгүй биеийг чинь үл мэдэгхэн сэрүүцүүлээд
Тэсгэлгүй дотроо уйлмаар болбол
Нүглээс ангид миний сэтгэлийн ариухан хайр
Нүдний чинь өмнүүр тийнхүү бороо болсон гэж санаарай...
Сар жилүүд юутай хурдан өнгөрсний дараа гуниг минь
Сайхан хар үсэнд чинь аяндаа л зүүсгэл болон гялалзана аа...
Сарнайн илтэс шиг зөөлхөн алгандаа нуусан аз жаргалыг минь чи тэгэхэд
Салхин дундаа сэмээрхэн цацчихаарай...
/Яруу найрагч Ц.Батбаатар/